244 kayıt tarandı
Önce bunlar
Enflasyon konusunda emin olmak için ne gerekir?
Claudia Sahm, ABD’de Federal Rezerv’in gelecek hafta faizi çeyrek puan artırması gerektiğini savunuyor. Gerekçesi risk yönetimi. Enflasyon hedefin üzerindeyken beklemenin bedeli var, yanlış çıkan bir artışı geri almak ise kolay. Eylül’de çekirdek tüketici fiyatları, yani gıda ve enerji hariç sepet, aylık yüzde 0,33 artmış. Konut kaynaklı dezenflasyon durmuş, tarifelerin yansıdığı çekirdek mal fiyatları hâlâ yükseliyor. Sahm, yüksek uzun vadeli faizlerin Fed’in işini yapacağı görüşüne karşı çıkıyor ve kararın ara seçimlere bir haftadan az kala siyasi gerekçelerle verilmemesi gerektiğini söylüyor.
| Kişisel tüketim harcamaları fiyat endeksi enflasyonu, Ağustos | yüzde 3,4 | ABD, yıllık |
| Çekirdek tüketici fiyatları, Eylül | yüzde 0,33 | ABD, aylık |
| Vadeli işlemlerin ima ettiği faiz artışı olasılığı | yüzde 17 | ABD, gelecek toplantı |
Popülizm piyasalarla karşılaşırken Fransa’yı bir “kısır döngü” tehdit ediyor
Eshe Nelson ile Jim Tankersley, Fransa’da eğitim protestoları şiddetlenirken tahvil piyasasının hükümetin elini nasıl bağladığını anlatıyor. Macron’un 2018’deki gibi harcama vaadiyle protestoları yatıştırması bu kez zor. Fransız devlet tahvili getirisi 2002’den beri en yüksek düzeyde, Fransa ile Almanya arasındaki 10 yıllık faiz farkı 2011’den beri en geniş. Yazı, Fransa, Almanya, Britanya, Japonya ve ABD’de artan borçlanma maliyetini ve güçlenen popülist partileri, Varşova Üniversitesi araştırmacılarının “kısır döngü” çerçevesiyle ele alıyor. Çerçeveye göre yüksek faiz siyaseti kırılganlaştırıyor, kırılgan siyaset faizi daha da yükseltiyor. Fransa’da yaklaşık altı ay sonra cumhurbaşkanlığı seçimi var.
| Fransa kamu borcunun GSYH’ye oranı | yaklaşık yüzde 120 | Fransa |
| Fransa’nın gelecek yıl faiz ödemesi | 90 milyar euro üstü | Fransa Maliye Bakanlığı verisi |
Yapay zekâ işe yarasa iyi olur
Ed Zitron, Apollo’dan Torsten Slok’un uyarısından yola çıkıp yapay zekâ rallisinin ABD, Tayvan, Japonya ve Güney Kore borsalarındaki yoğunlaşmasını sayılarla anlatıyor. NVIDIA, Google, Amazon, Meta, Microsoft, Broadcom, Micron, AMD ve CoreWeave Nasdaq 100 endeksinin yüzde 46,5’ini oluşturuyor. Hanehalkı servetinde hisse payı, Fed verisine göre 2026’nın ikinci çeyreğinde 2000’in son çeyreğinden beri en yüksek düzeyde. Yazar ayrıca yapay zekâ girişimlerinin gelirinin nasıl bulut ve çip şirketlerinin gelirine dönüştüğünü, CoreWeave’in borçlanma ihtiyacını ve girişim sermayesindeki yoğunlaşmayı tartışıyor.
| Dokuz yapay zekâ şirketinin Nasdaq 100 içindeki ağırlığı | yüzde 46,5 | ABD |
| Hanehalkı servetinde hisse payı | yüzde 37,9 | ABD, 2026 ikinci çeyrek |
| Perakende yatırımcının borsa işlem hacmindeki payı | yüzde 20,3 | ABD, 2026 |
| CoreWeave’in birikmiş siparişi | 104 milyar dolar | ABD |
Yapay zekâ borsa rallisinin sonu mu başlıyor?
Patrick Commins, Nasdaq 100’ün geçen hafta yüzde 5,5 düşmesini ve Avustralyalı veri merkezi şirketi Firmus’un halka arzdan çekilmesini yapay zekâ balonu kaygısının geri dönüşü olarak okuyor. Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, Nvidia ve Tesla ABD’de S&P 500 endeksinin yüzde 35’ini oluşturuyor, on yıl önce bu pay yüzde 12’ydi. IMF, yapay zekâ yatırım balonunun patlamasını üç ana riskin başına koydu. Yazı Minack Advisors, JP Morgan Asset Management ve NAB’ın görüşlerini aktarıyor.
| Nasdaq 100 haftalık düşüş | yüzde 5,5 | ABD, geçen hafta |
| Yedi büyük teknoloji şirketinin S&P 500 içindeki payı | yüzde 35 | ABD |
| Bulut devlerinin yapay zekâ sermaye harcaması | 800 milyar dolar | ABD, bu yıl tahmini |
Döküm: Bob Michele, JP Morgan Asset Management küresel sabit getirili ürünler, döviz ve emtia sorumlusu
Barry Ritholtz’in Bloomberg Radio söyleşisinin dökümü. JP Morgan Asset Management’ın küresel sabit getirili ürünler sorumlusu Bob Michele, Fed’in nötr faizini, yani ekonomiyi ne hızlandıran ne yavaşlatan politika faizini, yüzde 3 ile 6 arasında görüyor ve yüzde 4,5’i makul bir referans sayıyor. Söyleşi doların rezerv para konumu, Bitcoin ve stablecoin, yapay zekâ altyapısının finansmanı, özel kredi, gelişen piyasaların yerel para tahvilleri ve ABD’de resesyon olasılığına uzanıyor. Michele, yatırım yapılabilir kredi notlu tahvil portföylerinin getirisinin yüzde 6’nın üzerine çıktığını söylüyor.
| Michele’in nötr politika faizi referansı | yüzde 4,5 | ABD |
| Enflasyona endeksli Hazine tahvilinde reel getiri | yüzde 2,9 | ABD |
| Borç servisinin gelire oranı | yaklaşık yüzde 3,5 | ABD, GSYH’ye göre |
Yapay zekâ bulut devlerinin borcu için sigorta ve diğerleri
Menzie Chinn, Financial Times’tan bulut devlerinin kredi temerrüt takası fiyatlarını gösteren grafiği ve The Economist’ten CoreWeave alıntısını aktarıyor. Kredi temerrüt takası, borç ödenmezse alıcıya ödeme yapan sigorta benzeri bir sözleşme. CoreWeave’in beş yıllık tahvilinin fiyatı Temmuz’dan beri yüzde 16 düşmüş. Beş yıllık sigorta fiyatı, önümüzdeki beş yılda borcun ödenmeme olasılığını yüzde 60’ın üzerinde gösteriyor. Chinn, 2030’a kadar planlanan sermaye harcamasının borçla karşılanan kısmının şirketlerin nakit akışını ne kadar aşabileceğini soruyor.
| CoreWeave beş yıllık tahvil getirisi | yüzde 15 | Temmuz’da yüzde 10 |
| Beş yıllık sigortanın ima ettiği temerrüt olasılığı | yüzde 60 üstü | CoreWeave |
| Planlanan yapay zekâ sermaye harcaması | 5,5 trilyon dolar | 2030’a kadar |
Finans kuramı ile uygulama arasındaki maliyetli kopukluk
Mark Higgins, kurumsal varlık tahsisinde modern portföy kuramının ve ortalama-varyans eniyilemesinin, yani getiri ile oynaklık tahminlerinden ağırlık hesaplayan yöntemin, sınırlarının göz ardı edildiğini savunuyor. Ona göre yıllık tahsis çalışmalarının ürettiği değişiklikler girdi belirsizliğinin yanında önemsiz kalıyor. Yöntem özel piyasalarda dört nedenle güvenilmez. Yeniden dengeleme kısıtlı, likidite primi sabit varsayılıyor, oynaklık tahmini güvenilmez ve yönetici seçim becerisi sınanmıyor. Veri ağırlıklı olarak ABD kamu emeklilik planlarından geliyor.
| Kamu emeklilik planlarında özel sermaye fonu payı, 2001 | yüzde 3,6 | ABD |
| Kamu emeklilik planlarında özel sermaye fonu payı, 2024 | yüzde 13,8 | ABD |
Balonların yaşam boyu kazanç üzerindeki etkisi
Joachim Klement, Johan Hombert ile Adrien Matray’in çalışma tebliğini tanıtıyor. Tebliğ 1990’ların sonundaki teknoloji balonunun ABD’de yüksek nitelikli teknoloji çalışanlarının kazançlarına etkisini inceliyor. Balon patlayınca firmalar battı. Sektörde kalanlar bile teknoloji becerileri hızla eskidiği için diğer sektörlerdeki emsallerinin gerisine düştü. Balonun zirvesinden 15 yıl sonra, balondan önce ya da balon sırasında sektöre girenler emsallerinden daha az kazanıyor. Klement bunu bugünkü yapay zekâ yükselişine uyarı olarak sunuyor.
| Balon dönemi teknoloji çalışanlarının ücret primi | yüzde 5-10 | ABD, emsallerine göre |
| Zirveden 15 yıl sonra ücret farkı | yüzde 7-8 | ABD, emsallerinden düşük |
ABD’de eşitsizlik beklenmedik biçimlerde kötüleşiyor
Denver Üniversitesi’nden Markus Schneider, ABD’de eşitsizliğin 1980’den beri arttığını ve son politika değişikliklerinin bunu hızlandırdığını savunuyor. Fed’in dağılımsal finansal hesaplar verisine göre en zengin yüzde 1’in servet payı 2026’nın birinci çeyreğinden ikinci çeyreğine yüzde 31,7’den yüzde 32,5’e çıktı. Alt yarı ile en zengin yüzde 10 arasındaki orta yüzde 40’ın payı yüzde 28,8’e geriledi. En zengin yüzde 0,1, çeyreklik servet artışının üçte ikisini aldı. Yazı sağlık sigortası sübvansiyonlarının sona ermesini, enerji fiyatlarını ve tarifeleri yoksullaştırıcı kalemler olarak sayıyor.
| En zengin yüzde 1’in servet payı | yüzde 32,5 | ABD, 2026 ikinci çeyrek |
| Orta yüzde 40’ın servet payı | yüzde 28,8 | ABD, 2026 ikinci çeyrek |
Yabancı devlerin omuzlarında, yabancı fikirlerin ABD yeniliği üzerindeki nedensel etkisi
Tarek Alexander Hassan, Aakash Kalyani ile Juan Cruz Lopez Del Valle, 1887 ile 2024 arasında başvurulan 13 milyon patentin tam metninden teknolojilerin soy ağacını çıkarıyor. Yeni bir teknolojinin kurucu patentlerinde hangi eski teknolojilerin adının geçtiğine bakıp ABD yeniliğine girdi olan yabancı teknolojileri buluyorlar. Nedensellik için göçmenlerin tarihsel yerleşimini kullanıyorlar. Bir yabancı ülkeden gelen göçmenlere tarihsel olarak daha çok maruz kalan ABD ilçeleri, o ülkenin teknolojisini daha çok soğuruyor ve ona dayanan daha çok teknoloji icat ediyor. Onlarca yıl sonra bu fikirlerle çalışan iş sayısı da o ilçelerde daha yüksek.
| Analiz edilen patent | 13 milyon | 1887-2024 başvuruları |
| En az bir yabancı girdi kullanan teknolojilerin payı | yüzde 54 | ABD teknolojileri içinde |
Göçün işgücü piyasası ve maliye üzerindeki etkilerinin modellenmesi ve değerlendirilmesi
Michele Battisti, Giovanni Peri ile Eleonora Romano, göçün yerlilere etkisini işgücü piyasası ve kamu bütçesi kanallarını tek modelde birleştirerek ölçüyor. Model iş arayan ile firmanın eşleşmesindeki sürtünmeleri, beceri düzeyine göre değişen emek vergisini, sermaye vergisini ve kamu malını içeriyor. Parametreler 17 OECD ülkesinin 2015-2019 verisine uydurulmuş. Göç akımındaki bir birimlik artışın yerli refahına etkisi ülkeden ülkeye değişiyor. 2019-2024 arasında gelenlerin beceri bileşimine uyan akımlarda yerli refahı 17 ekonominin 14’ünde artıyor. Düşük becerililer daha yüksek vergi öncesi kazançtan, yüksek becerililer daha düşük emek vergisinden kazanıyor.
| Modelin uyarlandığı ülke | 17 | OECD |
| Yerli refahı artan ekonomi | 14 | 17 ekonomi içinde |
Makineler için tasarruf
Jesús Fernández-Villaverde, makinelerin görevlerin artan bölümünü üstlendiği standart bir görev modelinde büyümenin neye bağlı olduğunu soruyor. Büyüme iki unsura bağlı. Birincisi görev yapısının makine biriktirmenin getirisini nasıl etkilediği, ikincisi sermaye birikiminin bu getiriye ne kadar duyarlı olduğu. Aynı teknoloji yolunda hanehalkları tasarruf oranını en iyi biçimde seçerse büyüme yüksek, oran ABD’nin 2025 düzeyinde sabit kalırsa düşük çıkıyor. Yavaş büyüme bu yüzden teknolojik darboğazdan çok yetersiz sermaye birikimini yansıtıyor olabilir.
| Yıllık büyüme, tasarruf oranı en iyi seçildiğinde | yüzde 11,7 | model sonucu |
| Yıllık büyüme, tasarruf oranı sabit kaldığında | yüzde 2,2 | ABD 2025 tasarruf oranı yüzde 23 |
Kariyer aralarında beceri aşınması: askerî hekimlerden kanıtlar
Trevor Fitzgerald, Atul Gupta ile Stephen D. Schwab, ABD Askerî Sağlık Sistemi’nde ortalama altı aylık muharebe görevine gönderilen cerrah ve kadın doğumcuları inceliyor. Görevlendirme operasyonel ihtiyaca göre yapıldığı için hekimin kalitesiyle ilişkili değil. 2007-2017 hasta düzeyindeki sigorta talep verisini personel kayıtlarıyla eşleştirip görev öncesi ve sonrası altışar ayı, görev almayan eşleştirilmiş hekimlerle karşılaştırıyorlar. Dönüşün ilk iki ayında kadın doğumcuların sezaryen oranı ile cerrahların 90 günlük yeniden yatış oranı artıyor. Etki sırasıyla yaklaşık dokuz ve altı ay içinde sönüyor.
| Kadın doğumcuların sezaryen oranı artışı | 18,5 puan | dönüşün ilk iki ayı |
| Cerrahların 90 günlük yeniden yatış oranı artışı | 6,2 puan | dönüşün ilk iki ayı |
| Örnekteki cerrah | 690 | ABD Askerî Sağlık Sistemi |
Kutunun içinde ne var? Kabul edilebilir ve edilemez izleri ayırmak
Doster Esh, yapay zekâ ajanlarının her çalışma kaydını, yani izini, maliyet, gecikme ve kalite için eşik değerlere göre tek bir skora indiriyor. Her ölçüt eşiğe bölünerek normalleştiriliyor ve eşik aşıldıkça artan bir ceza uygulanıyor. Ajan yapılandırması için skorların logaritması alınıp bunların karekök ortalama karesi hesaplanıyor, böylece hem ortalama hem dalgalanma cezalandırılıyor. Örnekte 100 sentetik izle iki model karşılaştırılıyor. İz başına maliyet tavanı 0,10 dolar, gecikme sınırı 5 saniye, kalite tabanı 0,80. Yazı NumPy kodu içeriyor.
| Küçük hızlı modelde sınırlar içinde kalan iz | yüzde 47 | 100 sentetik iz |
| Büyük doğru modelde sınırlar içinde kalan iz | yüzde 53 | 100 sentetik iz |
Dil modeli yönlendirmesinin gizli maliyeti: model değiştirmek neden daha pahalıya geliyor
Nhu Hoang, bir ajan oturumunda model değiştirmenin, modelin önceki konuşma için ara belleğe aldığı hesapları geçersiz kıldığını ve tüm geçmişin tam fiyattan yeniden işlendiğini ölçüyor. 20 turluk betikli oturumda üç yönlendirme politikasını karşılaştırıyor. Bunlar tek modelde kalmak, her turda dönüşümlü model değiştirmek ve yalnızca iş aşaması değişince model değiştirmek. Ardından 30 Python görevinde pahalı modeli, ucuz modeli ve aşama yönlendirmeli kurguyu sınıyor. Aşama yönlendirmeli kurgu 30 görevin 30’unu çözüyor ve başarı başına maliyeti pahalı modelin yüzde 31’ine indiriyor.
| Başarı başına maliyet, aşama yönlendirmeli kurgu | 1,43 sent | 30 Python görevi |
| Başarı başına maliyet, yalnız pahalı model | 4,66 sent | 30 Python görevi |
| Model değişince ara bellek yeniden kullanımı | yüzde 8 | Microsoft Copilot izleri |
Beceri mi Model Bağlam Protokolü sunucusu mu? Dil modelinin söz dinlememesini neyin engellediğini sor
Gal Arav, açık kaynaklı komut satırı aracı qikly’de kodlama ajanının kabul ölçütlerini asla görmemesi kuralını nasıl uyguladığını anlatıyor. Ölçütlerin ajandan gizlenmesi istemle değil, ajana verilecek bağlamın derlendiği adımda kodla yapılıyor. İlk sürümde kural iki kez delindi, önce bir yorum satırıyla sonra iki satıra taşan bir ölçütle. Yazara göre ayrım şöyle. Modelin okuduğu şey bilgilendirir, kodun yürüttüğü şey zorunlu kılar. Model Bağlam Protokolü (MCP), ajanlara dış araç sunan protokol. Beceri dosyası, istem ve belge arama birinci gruba, MCP aracı, izinler, yazılım işlemlerine bağlanan otomatik kancalar ve birleştirme öncesi otomatik testler ikinci gruba giriyor.
| Projedeki test sayısı | 2.000 üstü | qikly |
| Ölçüt kesimi kuralını koruyan test | yaklaşık 70 | qikly |
OpenAI araştırmacılarının kodlama ajanı harcaması yaklaşık her ay iki katına çıkıyor
Epoch AI, OpenAI’ın kendi bildirdiği veriye dayanarak araştırmacıların günlük kodlama ajanı kullanımını perakende API fiyatıyla değerliyor. Medyan araştırmacının kullanımı Ocak 2026’da 1 doların altındayken Ağustos ortasında 601 dolara çıkmış. En çok kullanan yüzde 10’luk dilimde günlük kullanım 7.000 doları aşıyor. Son dönem büyüme, iki katına çıkma süresini medyan için 34 gün, bu dilim için 27 gün gösteriyor. Değerleme şirketin iç maliyetini değil API liste fiyatını yansıtıyor.
| Medyan araştırmacının günlük kullanımı, Ağustos ortası | 601 dolar | OpenAI, API liste fiyatıyla |
| En çok kullanan yüzde 10’un günlük kullanımı | 7.000 dolar üstü | OpenAI, Ağustos ortası |
| İki katına çıkma süresi, medyan | 34 gün | OpenAI araştırmacıları |
Metin parçacığı harcamasındaki yavaşlama hesaplama talebinin sınırsız olmadığını gösteriyor
Torsten Slok, şirketlerin dil modeli kullanımında metin parçacığı (token) harcamasının yavaşladığını, bunun hesaplama talebinin fiyata duyarlı olduğunu gösterdiğini savunuyor. Fiyat arttığında alıcılar kullanımı kısabilir ya da açık kaynaklı seçeneklere geçebilir. Yazıdaki ikinci grafik Amazon, Google, Meta, Microsoft ve Oracle’ın yatırılan sermayenin getirisinin, yani kazancın yatırılan sermayeye oranının, düştüğünü gösteriyor, çünkü yatırılan sermaye kazançtan hızlı büyüyor.
Bir milyon yapay zekâ ajanı üstün zekâ yaratabilir mi?
Ramez Naam, milyonlarca yapay zekâ ajanını paralel çalıştırmanın esas olarak hız kazandırdığını, zekâyı aynı oranda artırmadığını savunuyor. Zor problemlerde ajan sayısı arttıkça kazanç hızla düzleşiyor. Yazılım güvenliği görevlerini ölçen SEC-Bench Pro kıyaslamasında ajan sayısı 1’den 16’ya çıkınca en iyi skor 71,2’den 76,4’e yükseliyor. İlk dört katlık artış 3,1 puan, sonraki dört katlık artış 2,1 puan getiriyor. Yazar bu nedenle yapay zekânın kendini geliştirme sürecinin yakın vadede kendiliğinden sürer hâle gelmesini olası görmüyor ve izlenecek üç ölçüt öneriyor.
| SEC-Bench Pro skoru, 1 ajan | 71,2 | kıyaslama puanı |
| SEC-Bench Pro skoru, 16 ajan | 76,4 | kıyaslama puanı |
| Terminal-Bench’te dört ajanın hız artışı | 1,9 kat | metin parçacığı maliyeti 2,1 kat |
OpenAI matematiği sonsuza dek değiştirdi. Nasıl değiştirdiğini henüz kimse bilmiyor
OpenAI, yaklaşık 4.000 çözülmemiş problemden 372 sonuç için 722 ön baskı yayımladı. Yaygın çözümler ortalama üç saatlik ChatGPT Pro düşünme süresine denk bir hesapla üretildi. Navier-Stokes sonucu ise 88 saat çalışan 10.000 ajanla elde edildi ve muhtemelen milyonlarca dolara mal oldu. Matematikçiler sunumu karmaşık buluyor. Üç makale geri çekildi, 14’ü revize edildi, kalan 719 makalenin 300’ü Lean’e çevrildi.
| OpenAI’ın yayımladığı ön baskı | 722 | 6 Ekim |
| Geri çekilen makale | 3 | OpenAI ön baskıları |
| Lean’e çevrilen makale | 300 | 719 makale içinde |
Piyasa seyrelmesi, adil kullanım ve üretken yapay zekâ
Science’ın Policy Forum yazısı, ABD telif hukukunda Kadrey v. Meta davasında yargıcın ortaya attığı piyasa seyrelmesi kuramını inceliyor. Kurama göre yapay zekâ ürettiği çok sayıda benzer eserle özgün eserlerin piyasasını seyreltiyorsa eğitim için yapılan kopyalama adil kullanım sayılmayabilir. Yazarlar kavramı tanımsız buluyor, etkisini ampirik bir soru sayıyor ve çözümün yargıdan çok yasama organından gelmesini savunuyor. Üç erken çalışmayı tartışıyorlar. Bunlar bir stok fotoğraf platformunu, Amazon’da kendi kendine yayımlanan kurguyu ve Amazon kitap piyasasını inceliyor.
| Süren yapay zekâ telif davası | 100 üstü | ABD |
| Stok fotoğraf platformunda yapay zekâ dışı sanatçı sayısındaki düşüş | yüzde 29 | bir platform |
Veri merkezleri katı hal transformatörlerini neden yeniden canlandırıyor
ABD’de yapay zekâ veri merkezlerinin elektrik talebi, yarı iletkenle çalışan katı hal transformatörlerini yeniden gündeme getiriyor. Geleneksel transformatörün verimi yüzde 99’a yakın. Katı hal sürümü ise orta gerilim alternatif akımı doğrudan 800 volt doğru akıma çevirebiliyor ve dönüşüm kayıplarını birkaç yüzde puan azaltıyor. Nvidia, Google ve Microsoft haziranda veri merkezi donanımı için ortak standartlar geliştiren Open Compute Project’e katı hal transformatörleri için bir taslak şartname yayımladı. Nvidia’nın yol haritasında raf başına 1 megavat var. Yalıtım dayanıklılığı, sertifikasyon ve arıza akımları açık sorular.
| Önümüzdeki on yılda yaz zirve talebi artışı | 224 GW | ABD, NERC tahmini |
| Nvidia yol haritasında raf başına güç | 1 MW | veri merkezi rafı |
Devir teslime karşı çıkanlara karşı
Scott Alexander, yapay zekânın insanın yerini almasını savunan görüş ile insan çıkarını önde tutup yönetimde yapay zekâya yer veren görüş arasında ayrım yapıyor ve ikincisini savunuyor. Beş vizyon sayıyor. Bunlar demokrasiye sadık bir “Kemalist” yapay zekâ, 2028 seçiminde bir yapay zekâ adayı, herkesin kendi yapay zekâ temsilcisinin oy kullandığı bir “melekler parlamentosu”, Amish gibi toplulukları koruyan bir “gece bekçisi” ve Samuel Kitabı üzerinden tanrısal yapay zekâ. Yazı veriye değil felsefi akıl yürütmeye dayanıyor.
Kusursuz bir dünya haritası yapmanın matematiksel imkânsızlığı
Birleşmiş Milletler 4 Eylül 2026’da, Mercator yerine alanları koruyan Equal Earth projeksiyonunu öneren bağlayıcı olmayan bir karar aldı. ABD tek ret oyunu verdi. Yazı, kürenin düzleme şekil ve alanı birlikte koruyarak açılamayacağını anlatıyor. Mercator (1569) açıları koruyor ama kutuplara yakın alanları şişiriyor. Gall-Peters (1973) alanı koruyor ama şekli bozuyor. Equal Earth (2018) alanı koruyup şekil bozulmasını azaltıyor.
| Karar lehine oy | 164 | Birleşmiş Milletler, 4 Eylül 2026 |
| Afrika’nın Grönland’a yüzölçümü oranı | 14 kat | gerçek yüzölçümü |
Sezgiler nasıl işler
Marc A Moffett, “bir şeyler ters” hissi gibi gündelik sezgilerin algıya benzer biçimde içeriği doğrudan gerçekmiş gibi sunduğunu ve inanç için gerekçe olduğunu savunuyor. Bu özelliğe sunumsallık diyor. Sezgiyi özel bir yaşantıyla açıklayan görüşü Williamson ile Sosa’nın itirazı zayıflatıyor. Moffett sunumsallığı bir bilişsel duruş olarak tanımlıyor ve felsefecinin düşünce deneylerindeki sezgisini gündelik sezgiyle aynı yetiye bağlıyor.
Bencil Gen 50 yaşında
Dawkins’in kitabının ellinci yılında Scientific American, gen merkezli evrim görüşünün modern kuramdaki yerini ve “gen” sözcüğünün evrimsel, gelişimsel ve moleküler biyolojide farklı anlamlara geldiğini ele alıyor. “Bencil” sözcüğü en az dört farklı kullanımla geçiyor. Arias, Dawkins’in moleküler ve gelişimsel biyolojiyi anlamadığını söylüyor. Ågren ise kitabı hâlâ ilham verici buluyor. Gerçekten bencil olan DNA, kendini çoğaltan bencil genetik elemanlar. İşlevsel DNA çoğunlukla işbirlikçi.
Matematik ve bilim için altın çağ mı karanlık çağ mı olacak?
Francesco Maggi’nin Terence Tao’nun blogunda yayımlanan konuk yazısı, yapay zekâ çağında matematiğin geleceğinin insanların seçimlerine bağlı olduğunu savunuyor. Büyük dil modelleri ispatta güçlü. Yazara göre insanın matematiksel anlayışı, hakemlik, adil atıf ve yeni matematikçi yetiştirme önemini koruyor. Maggi öncü araçların birkaç özel şirkette toplanmasına karşı çıkıyor. Maggi kamu yönetiminde bir araştırma altyapısı, araştırmacılara erişim ve ifşa standartları öneriyor.
Primatlar da virüs salgınından sonra mikrop korkusu geliştiriyor
Jake Currie, Royal Society Open Science’ta yayımlanan çalışmayı aktarıyor. 2020’de Teksas’taki bir primat sığınağında simian retrovirüs tip II dört Japon makak grubundan üçüne yayıldı. UC San Diego ekibi 55 makağa, dışkı bulaşmış bir epoksi yüzeydeki meyve ile temiz bir yüzeydeki meyve arasında seçim sundu. Virüse hiç maruz kalmamış grup kirli meyveyi denemelerin çoğunda yedi. Salgın yaşayan gruplar, enfekte olsun olmasın, kirli meyveyi çok daha az yedi.
| Kirli meyveyi yeme oranı, salgın yaşamamış grup | yüzde 79 | Teksas sığınağı, 55 makak |
| Kirli meyveyi yeme oranı, salgın yaşayan gruplar | yüzde 47 | Teksas sığınağı, 55 makak |
Filmlerdeki plan sayısı artıyor
Nathan Yau, Stephen Follows’un 1920 ile 2025 arasındaki filmlerde plan sayısını, yani kesintisiz kamera çekimlerinin sayısını, saymasını aktarıyor. Planları ve kesmeleri saptamak için TransNet V2 adlı model kullanılmış. 1930’lar ile 1950’ler arasında filmler ortalama 550-580 plan içeriyor. Medyan plan sayısı 1960’larda yükselmeye başlıyor ve bu yüzyıla kadar yükselişi yavaşlamıyor.
| Film başına medyan plan, 2010’lar | 1.479 | 1920-2025 film örneği |
| Film başına medyan plan, 2020’lerin ilk yarısı | 1.559 | 1920-2025 film örneği |
Hiç, hiçbir şey
Richard Woolnough, Fransa devlet tahvilinin bu çeyrekteki hareketini iki endeks arasındaki faiz farkıyla anlatıyor. Endekslerden biri 7-10 yıl vadeli Fransa devlet tahvillerini, diğeri aynı vadeli BBB notlu Avrupa şirket tahvillerini izliyor. Fark fiilen kapanmış, ikisi yan yana işlem görüyor. Grafikler G7 ülkelerinin ortalama kredi notunun yüzyıl başından beri yavaş ama sürekli kötüleştiğini ve Fransa’nın kamu borcunun GSYH’ye oranının kırk yıldan uzun süredir yükseldiğini gösteriyor. Woolnough, Fransız devlet borcunun Fransız şirket borcuna göre ucuz olup olmadığını soruyor.