141 kayıt tarandı
Önce bunlar
Çin’de ihracat patlaması, yurt içindeki durgunluğa karşın büyümeyi sürüklüyor
Keith Bradsher, Çin’de gayrisafi yurt içi hasılanın ikinci çeyreğe göre yüzde 1,2 büyüdüğünü aktarıyor. Bu hız bir yıl sürerse yıllık büyüme yaklaşık yüzde 4,9 eder. Büyümeyi ihracat ve ihracatın ittiği sanayi üretimi taşıyor. Tüketim durgun, yatırım sert düşüyor. Konut fiyatları 2021’den bu yana yaklaşık yüzde 40 geriledi, yerel yönetimlerin arazi kirası gelirleri çöktü. Bazı Batılı iktisatçılar resmî verilere kuşkuyla bakıyor, bağımsız tahminler resmî büyüme rakamlarının yarısı ile üçte ikisi arasında.
| Eylül ayı ihracatı, yıllık artış | yüzde 36 | Çin |
| Çeyreklik büyüme | yüzde 1,2 | Çin, ikinci çeyreğe göre |
| Konut fiyatlarındaki düşüş | yaklaşık yüzde 40 | Çin, 2021’den bu yana |
| İhracatçılara yıllık vergi indirimi | 300 milyar dolardan fazla | Çin |
Seçmenler sandığa giderken ekonomiyi açıklayan üç grafik
Ben Casselman, ABD’de ara seçim öncesi ekonomiyi üç grafikle özetliyor. Eylül’de yıllık tüketici enflasyonu yüzde 3,7, ücret artışı yüzde 3. Reel ücretler, yani enflasyondan arındırılmış ücretler, bazı ölçülere göre Trump’ın ikinci döneminin başından beri büyümüyor. Benzin son altı ayın çoğunda galon başına 4 doların üzerinde. Fed faiz artırımına döndü. Harcama ve yatırım yapay zekâ bağlantılı sektörlere dayanıyor. Apollo’dan Slok, yapay zekâ coşkusunun gerilemesinin durgunluk ve yüksek enflasyonun bir arada görüldüğü bir ortam yaratabileceğini söylüyor.
| Tüketici enflasyonu, Eylül, yıllık | yüzde 3,7 | ABD |
| Ücret artışı, Eylül, yıllık | yüzde 3 | ABD |
| İşsizlik oranı, Eylül | yüzde 4,2 | ABD |
| 25-54 yaş grubunda istihdam oranı, Eylül | yaklaşık yüzde 81 | ABD |
Faiz farkı ve 2024’te gelmeyen resesyonun hikâyesi
Menzie Chinn, kendisinin ve Laurent Ferrara’nın makalesini aktarıyor. Makale uzun ile kısa vadeli faiz farkının, yani getiri eğrisinin eğiminin, 2024’te neden yanlış resesyon alarmı verdiğini soruyor. ABD’nin yanında Kanada ve Almanya için resesyon olasılığı regresyonları kuruyor. 2020 öncesinde eğri üç ülkede de resesyonu doğru öngörüyor, sonrasında daha az doğru öngörüyor. Borç servis oranını, yani gelirin borç ödemesine giden payını, modele eklemek, 2022 sonundaki güçlü ters eğriye karşın 2024’te resesyon çıkmamasını ABD ve Almanya için açıklıyor. Ters eğri, kısa vadeli faizin uzun vadelinin üzerine çıkması demek. Uzun vadeli tahvili elde tutmak için istenen ek getiriyi, yani vade primini, modele eklemek ABD’de tahmini belirgin biçimde iyileştirmiyor.
| Faiz farkının resesyonu açıklama payı, 2020 öncesi örneklem | 0,33 | ABD |
| Faiz farkının resesyonu açıklama payı, tam örneklem | 0,26 | ABD |
| Resesyon olasılığı eşiği | yüzde 40 | ABD |
Steve Kamin: dolar ile getiri eğrisi arasındaki bağa dair yorum
Menzie Chinn, Steve Kamin’in yorumunu aktarıyor. Kamin’e göre Trump’ın ikinci döneminin başına kadar dolar, ABD ve yurt dışı getiri eğrisi eğimleri arasındaki fark arttıkça çoğunlukla güçleniyordu. Nisan 2025’te karşılıklı tarifelerin duyurulmasından sonra doların bu farka duyarlılığı negatife döndü. Slok’a göre ABD’de 10 yıllık tahvil faizi yıl başından beri yaklaşık 1 puan arttı ve bunun yaklaşık yarısı daha yüksek reel kısa vadeli faizden geliyor. Chinn, reel faiz farkı modeli geçerliyse faiz artarken doların güçlenmemesinin yüksek risk algısına işaret ettiğini yazıyor.
| 10 yıllık ABD tahvil faizindeki artış, yıl başından beri | yaklaşık 1 puan | ABD |
Yapay zekâda beklenen gelirlerin yatırım harcamalarıyla uzlaştırılması
Menzie Chinn, Jared Bernstein’ın yapay zekâ yatırım harcamalarını haklı çıkarmak için gereken geliri hesaplayan çalışmasına dayanıyor. Bernstein’a göre bu gelirin finans piyasalarının tolere edeceği sürede gerçekleşmesi olası değil. Yazı Van Nieuwerburgh’un Brookings makalesine de işaret ediyor. Makaleye göre yapay zekâ yatırımlarının finansmanı daha az şeffaf finansman alanlarına kayıyor. Chinn, Yardeni’nin grafiğine dayanarak ABD’de yedi büyük teknoloji hissesinin ileri fiyat/kazanç oranının tarihsel olarak düşük olduğunu, ama bu oranın analist kazanç tahminlerine dayandığını belirtiyor.
Ekonomi için doğru faiz düzeyi nedir?
Ben Carlson, Edward Chancellor’ın “The Price of Time” kitabındaki tezi ele alıyor. Tez şu: 2008 krizinden sonraki ultra düşük faizler aşırı risk almayı teşvik etti, tasarrufçuyu cezalandırdı, varlık fiyatlarını şişirdi ve faiz giderini ancak düşük faizle karşılayabilen zombi şirketleri ayakta tuttu. Carlson, 2010’larda beklenen krizin, hiperenflasyonun ve dolar çöküşünün gerçekleşmediğini yazıyor. ABD’de hisse senetleri yüzde 4-5 faizle de iyi getiri verdi. Yüzde 7,5’lik 30 yıllık ipotek faizi tarihsel olarak olağandışı değil.
| 30 yıllık ipotek faizi, şimdi | yüzde 7,5 | ABD |
| 30 yıllık ipotek faizinin 1980’lerdeki alt sınırı | yüzde 9 | ABD |
| Mevcut konut satışı, yıllık, şimdi | 4 milyonun hemen altında | ABD |
| Mevcut konut satışı, yıllık, 2000 | 5 milyonun üzerinde | ABD |
Yapay zekâ hisselerindeki yoğunlaşmaya karşı korunma
Ben Carlson, ABD hisse piyasasındaki yoğunlaşmayı anlatıyor. En büyük 10 hisse S&P 500 endeksinin piyasa değerinin yaklaşık yüzde 40’ını ve endeks kârlarının yaklaşık yüzde 40’ını oluşturuyor. Hisselerin endeksteki bu payı 1980’den beri yüzde 20-25 aralığında kalmıştı. Carlson, yatırımın tamamını yapay zekâya yatırmaktan da hiç yatırmamaktan da sakınıp çeşitlendirmeyi öneriyor. Avrupa ve diğer gelişmiş piyasalarda teknoloji payı çok daha düşük. Yazıya göre yapay zekâ yatırımları geri çekilirse dolar zayıflayabilir ve bu da yabancı hisselerin işine yarar.
| En büyük 10 hissenin S&P 500 payı | yaklaşık yüzde 40 | ABD |
| En büyük 10 hissenin piyasa değeri | 28 trilyon doların üzerinde | ABD |
| En büyük 10 hissenin Nasdaq 100 payı | yaklaşık yüzde 50 | ABD |
İpotek piyasasında fiyatlama gücü: devlet destekli kuruluşların ücret muafiyetinden elde edilen kanıtlar
Neil Bhutta, Benjamin Keys ile Adithya Raajkumar, Fannie Mae ile Freddie Mac’in düşük gelirli ilk kez ev alanlara yönelik ipotek garanti ücreti muafiyetini inceliyor. ABD’de ipotek aracıları 2023-2024’te muafiyetin yüzde 60’ından fazlasını borçluya yansıtmayıp kendinde tutmuş. Muafiyetin borçluya aktarılma oranı kredi görevlileri arasında çok değişiyor. Geçmişte pahalı ipotek kullandırmış olanlar muafiyetin yüzde 20’sinden azını aktarıyor. Yazarlar bu farkı kredi görevlilerinin bilgi üstünlüğünden doğan piyasa gücüne bağlıyor.
| Toplam ücret muafiyeti, 2023-2024 | 1,5 milyar dolar | ABD |
| Aracıların kendinde tuttuğu pay | yüzde 60’tan fazla | ABD |
| Pahalı ipotek geçmişi olan görevlilerin aktardığı pay | yüzde 20’den az | ABD |
Sosyal sigortanın hane borcuna etkisi
Gideon Bornstein ile Sasha Indarte, ABD’de Medicaid’in, yani düşük gelirlilere yönelik kamu sağlık sigortasının, kademeli genişlemelerinin hane borcuna etkisini 10 milyon kişilik veriyle ölçüyor. Bir posta kodunda Medicaid’e uygun nüfusun payı 1 puan arttığında kredi kartı borçlanması yüzde 0,38 artıyor. Hane halkı borçlanma modeliyle ayrıştırınca artışın, hanelerin finansal dayanıklılığı arttığı için genişleyen kredi arzından kaynaklandığı görülüyor. Bu kanal genişlemenin net refah kazancının yüzde 30’unu oluşturuyor.
| Kredi kartı borçlanmasındaki artış (uygun nüfus 1 puan artınca) | yüzde 0,38 | ABD, posta kodu düzeyi |
| Kredi arzı kanalının net refah kazancındaki katkısı | yüzde 30 | ABD |
| Veri | 10 milyon kişi | ABD |
Fed başkanlarının takvimlerine bakış: zamanlarını nasıl dağıtıyorlar?
Thomas Drechsel ile Dali Tsakadze, Bernanke, Yellen ve Powell’ın günlük takvimlerinden 20.000’den fazla kayıtlık yeni bir veri seti kuruyor. Üç başkan da belgelenmiş toplantılarının yüzde 30’undan fazlasını Fed personeliyle geçiriyor. Medya görüşmeleri Bernanke döneminde sıklaşıyor ve Powell döneminin sonuna dek önemini koruyor. Powell, Yellen ile Bernanke’den anlamlı ölçüde daha fazla yasama organı üyesiyle görüşmüş. Çalışma, bu faaliyetlerin iş çevrimi boyunca makroekonomik koşullara nasıl tepki verdiğine de bakıyor.
| Takvim kaydı | 20.000’den fazla | ABD, üç Fed başkanı |
| Personelle geçirilen toplantı payı | yüzde 30’dan fazla | ABD, belgelenmiş toplantılar |
California Milyarder Vergisi Yasası’nın net bugünkü değeri
Benjamin Jaros ile Joshua Rauh, serveti 1 milyar doları aşan kişilerin dünya genelindeki net servetine tek seferlik yüzde 5 vergi getiren 2026 California Milyarder Vergisi Yasası’nın gelirini tahmin ediyor. Veri olarak Forbes milyarderler listesini, milyarderlerin konutlarına ilişkin haberleri ve eyaletten ayrılma duyurularını kullanıyorlar. Tahsilat yaklaşık 30 milyar dolar, Galle ve diğerlerinin 2025’te öngördüğü 100 milyar doların üçte birinden az. Hesap, teyit edilmiş göçün vergi tabanını yaklaşık yüzde 30 azalttığı varsayımını içeriyor. Milyarderlerin eyalete yıllık gelir vergisi katkısı da hesaba katılınca yasanın eyalet için net bugünkü değeri eksi 38,9 milyar dolar, yani net kayıp.
| Tahmini tahsilat | yaklaşık 30 milyar dolar | California, ABD, aralık 28-36 milyar dolar |
| Milyarderlerin yıllık eyalet gelir vergisi katkısı | 3,3-5,8 milyar dolar | California, ABD |
| Net bugünkü değer | eksi 38,9 milyar dolar | California, ABD |
| Net bugünkü değeri negatif çıkan senaryo payı | yüzde 85 | 100.000 gelir ve iskonto oranı kombinasyonu |
Öznel ölçeklerin kullanımındaki farklılığın düzeltilmesi
Daniel Benjamin, Kristen Cooper, Ori Heffetz, Miles Kimball ile Jiannan Zhou, anketlerde insanların yanıt ölçeklerini farklı kullanmasının analizleri bozabileceğini ele alıyor. Katılımcılara aynı kısa senaryoları puanlatarak ölçek kullanım farkını düzeltme yönteminin kuramını genişletiyorlar. Understanding America Study’yi içeren yaklaşık 10.000 kişilik kendi verilerinde bir katılımcının verdiği puanın başka bir katılımcının ölçeğindeki karşılığının yaklaşık doğrusal bir dönüşümle bulunabildiğini buluyorlar. Düzeltme yaşam memnuniyeti regresyonlarında ana nitel bulguları değiştirmiyor ama katsayı oranlarını belirgin biçimde değiştirebiliyor.
| Örneklem | yaklaşık 10.000 kişi | kendi anket verileri |
| İşsizliğin gelire göre tahmini maliyeti, düzeltme sonrası | 3 kat artış | yaşam memnuniyeti regresyonları |
Yerel şoklara göçle verilen tepkiyi anlamak
Kirill Borusyak, Rafael Dix-Carneiro ile Brian Kovak, yerel işgücü talebi şoklarına göç tepkisini ölçen yaygın regresyonun neden çoğu kez küçük ya da istatistiksel olarak anlamlı olmayan katsayı verdiğini inceliyor. Yaygın regresyon işçilerin alternatif konumlar arasındaki seçimini hesaba katmıyor. Gidilebilecek konumlardaki şoklar yerel şoklarla ilişkiliyse tahmin edilen tepki gerçek etkiden küçük çıkıyor. Sektör düzeyindeki şoklarda standart shift-share ölçüsü, yani bölgenin sektör karışımını ülke geneli sektör şoklarıyla birleştiren ölçü, konumların fiili maruziyetini yanlış gösterip tahmini ayrıca küçültüyor. Brezilya ile Almanya idari verilerine dayalı simülasyonlarda tahmin gerçek etkiden yüzde 50’yi aşan oranda küçük çıkabiliyor.
| Tahmin edilen tepkideki zayıflama | yüzde 50’den fazla | Brezilya ve Almanya idari verilerine dayalı simülasyon |
Daha kısa çalışma haftasının istihdama, çıktıya ve verimliliğe etkisi
Pauline Carry, Claire Montialoux, Elio Nimier-David, Alexandra Roulet ile Nina Roussille, Fransa’da maaşı koruyan haftalık çalışma süresinin 39 saatten 35 saate indirilmesini inceliyor. Reform firma büyüklüğüne göre kademeli uygulandığı için küçük ve büyük firmaları eşleştirilmiş işveren-çalışan, bilanço ve anket verileriyle karşılaştırıyorlar. Reform paketi, işveren vergi indirimleriyle birlikte istihdamı değiştirmiyor. Vergi indirimi olmasa kısa hafta istihdamı yüzde 3,8 düşürürdü. Yönetici ve profesyonellerde istihdam artıyor, diğer çalışanlarda düşüyor. Toplam çalışma saatleri yüzde 6 azalırken çıktı yüzde 1 düşüyor.
| Toplam çalışma saatleri | yüzde 6 düşüş | Fransa |
| Çıktı | yüzde 1 düşüş | Fransa |
| Toplam faktör verimliliği, yani emek ve sermaye dışında kalan verimlilik | yüzde 2 artış | Fransa |
| Vergi indirimi olmasaydı istihdam | yüzde 3,8 düşüş | Fransa |
Genelleştirilmiş Lucas-Phillips eğrisiyle enflasyon dinamikleri
John Cochrane, Lucas-Phillips eğrisine, yani enflasyonun beklenmedik fiyat hareketlerine bağlandığı ilişkiye, Mankiw ile Reis’i izleyerek gecikmeli beklentiler ekliyor. Modelde şok sonrası enflasyon zamanla birikiyor, uzun vadede ise yerine oturuyor. Model standart IS eğrisiyle, yani faizin talebe etkisini anlatan denklemle birlikte kolayca çözülüyor. Makale Journal of Macroeconomics’te 18 Ekim 2026 tarihli sayıda yer alıyor.
Kendi kendini çoğaltan “yapay zekâ solucanları” nedir ve Anthropic neden endişeli?
Joseph Menn, Anthropic’in saldırı yöntemlerini deneyen araştırma ekibinin kendi kendine yayılan kötü amaçlı bir yapay zekâ programı geliştirdiğini bildiren raporunu aktarıyor. Program kendini 15 akıllı televizyona yayıp her birinin işlem gücünün küçük bir kısmını kullanarak çalışmış. Anthropic, başarılı bir yapay zekâ solucanı için küçük cihazlarda çalışan modellerin daha yetenekli olması gerektiğini, mevcut eğilimlerle bunun yıl sonuna kadar mümkün olabileceğini belirtiyor. SentinelOne’dan Juan Andres Guerrero-Saade bunu gösteriş amaçlı bilgisayar korsanlığı olarak niteliyor. Toronto Üniversitesi’nden Jonas Guan, solucanın hareketlerinin öngörülebilir ve engellenebilir olduğunu söylüyor.
| Solucanın bölündüğü akıllı televizyon | 15 | Anthropic deneyi |
Dünya Bankası “küçük yapay zekânın” gelişmekte olan ülkeleri dönüştürebileceğini söylüyor
Heather Stewart, Bangkok’taki Dünya Bankası-IMF yıllık toplantılarında Dünya Bankası’nın gelişmekte olan ülkeleri zayıf bağlantıyla da telefonda çalışabilen, dar bir veriyle eğitilmiş küçük yapay zekâ modelleri geliştirmeye çağırdığını aktarıyor. Dünya Bankası’ndan Paschal Donohoe, örnek olarak AgriConnect programında Hintli çiftçilerin kendi dillerinde toprak analizi bilgisine erişmesini veriyor. IMF’den Kristalina Georgieva, işlerin yüzde 40’ının yapay zekâyla zamanla ya güçleneceğini ya da yok olacağını söylüyor. Dünya Kalkınma Raporu’na göre Sahra altı Afrika’daki kırsal okulların yaklaşık üçte biri elektriksiz.
| Dünya Bankası’nın son bir yılda harekete geçirdiği özel sermaye | 120 milyar dolar | dünya |
| Yapay zekâdan etkilenecek iş payı | yüzde 40 | dünya, Georgieva’nın tahmini |
Bir sonraki kavramı tahmin eden modelleme: hızlı, paralel, kabadan inceye metin üretimi
Hermann Kumbong, Ishan Khare, Iddah Mlauzi, Andrew Woen, Charles Ding, Kelly Buchanan, Simran Arora, Azalia Mirhoseini ile Christopher Ré, metin üretimini kabadan inceye iki aşamada kuruyor. Önce bir kodlayıcı metni, kaba anlamdan ince ayrıntıya uzanan sıralı sayısal kodlara çeviriyor. Sonra bir transformer model bu kod katmanlarını sırayla üretiyor ve her katmandaki kodları aynı anda tahmin ediyor. Metni gürültüden adım adım temizleyerek üreten en güçlü difüzyon dil modeline göre üretim LM1B veri setinde 21 kat, OpenWebText veri setinde 10 kat, XSum veri setinde 31 kat hızlı. Yöntem Sudoku’da soldan sağa üreten modelleri de difüzyon tabanlı modelleri de geçiyor.
| LM1B veri setinde hız artışı | 21 kat | en güçlü difüzyon modeline göre |
| OpenWebText veri setinde hız artışı | 10 kat | en güçlü difüzyon modeline göre |
| XSum veri setinde hız artışı | 31 kat | en güçlü difüzyon modeline göre |
Yeni rapora göre en ileri düzey yapay zekâ eğitiminin küresel ve donanım yoluyla uygulanan bir duraklaması mümkün
Sarah Fullerton, Berkeley, Princeton, Stanford, Harvard ve Oxford’dan 26 araştırmacının raporunu aktarıyor. Rapor, öncü yapay zekâ eğitiminin en az 10 yıllık, uluslararası ve karşılıklı doğrulanan bir duraklamasının mümkün olduğunu savunuyor. Ana plan, yapay zekâ eğitim çiplerinin üretimini durdurup yalnızca onaylı mevcut modelleri çalıştırabilen çipler üretmek. Dayanak, çip tedarik zincirindeki yoğunlaşma. Başarı liderlerin iş birliğine ve duraklama öncesi eldeki çip stokunun devredilmesine bağlı. Barry Eichengreen ile Stuart Russell yazarlar arasında.
| Rapor yazarı araştırmacı | 26 | |
| Önerilen duraklama süresi | en az 10 yıl | |
| Rapor uzunluğu | 200 sayfa |
Teknoloji abartısı geleceği yiyip bitiriyor
Sun-ha Hong, teknoloji abartısının yok sayılan bir israf olduğunu savunuyor. Abartı, önceki başarısız projelerin bıraktığı beklentilerden besleniyor: Google Glass’ın fikri Meta Ray-Ban gözlüklerinde geri dönüyor. Girişim sermayesi şirketleri aşırı büyüme tahminlerine itiyor, danışmanlıklar spekülasyonu kesin görünen sayılara çeviriyor. Hong, öngörülerin nadiren sınanmasını, ödenmeyip devreden kredi kartı borcuna benzetiyor: yanlış çıkan tahminin bedeli bir sonraki tahmine ekleniyor.
| McKinsey’nin üretken yapay zekâ değer tahmini | 2,6-4,4 trilyon dolar | |
| Meta’nın metaverse harcaması | 80 milyar doların üzerinde |
Sunucuyu çıkarsamak: Monty Hall problemine Bayesçi bakış
Samit Ganguly, Monty Hall probleminde “hep değiştir” yanıtının sunucunun davranışına dair gizli bir varsayıma dayandığını gösteriyor. Sunucu arabanın yerini bilmiyorsa değiştirmenin kazanma şansı 1/2’ye düşüyor. Sunucunun kapı tercihi varsa şans 1/2 ile 1 arasında kalıyor. Geçmiş oyunlardan sunucunun tercihi Bayesçi yöntemle, yani önceki bilgiyi veriyle güncelleyerek tahmin ediliyor. 30 simüle oyunda gerçek tercih olasılığı 0,8 iken tahmin ortalaması 0,833.
| Bilen sunucuda değiştirerek kazanma olasılığı | 2/3 | simülasyonda 0,6663 |
| Bilmeyen sunucuda değiştirerek kazanma olasılığı | 0,4991 | 1 milyon oyunluk simülasyon |
| Sunucunun kapı tercihi olasılığı tahmini (gerçek 0,8) | 0,833 | 30 simüle oyun |
İki grafik de doğru. Peki neden birbirini yalanlıyor?
Sara Metwalli, Simpson paradoksunu varsayımsal bir tedavi örneğiyle anlatıyor. Tedavi A hem düşük hem yüksek riskli hasta grubunda daha başarılı, ama genel oranda B daha iyi görünüyor, çünkü iki tedavide hasta karışımı farklı. Genel oran, grupların ağırlıklı ortalaması. Yazar, hangi gruplamanın doğru olduğunun, sorulan soruya ve hastaların tedaviye atanma biçimine bağlı olduğunu söylüyor. Beş soruluk bir kontrol listesi öneriyor.
| Düşük riskli grupta A tedavisinin başarı oranı | yüzde 90 | varsayımsal örnek, 9/10 hasta |
| Düşük riskli grupta B tedavisinin başarı oranı | yüzde 80 | varsayımsal örnek, 80/100 hasta |
| Yüksek riskli grupta A tedavisinin başarı oranı | yüzde 40 | varsayımsal örnek, 80/200 hasta |
| Yüksek riskli grupta B tedavisinin başarı oranı | yüzde 30 | varsayımsal örnek, 3/10 hasta |
| Genel başarı oranı, A tedavisi | yüzde 42,4 | varsayımsal örnek, 89/210 hasta |
| Genel başarı oranı, B tedavisi | yüzde 75,5 | varsayımsal örnek, 83/110 hasta |
Amerika’daki ilk insanlar iklim kaosuna dayandı
Matthew Bennett, New Mexico’daki White Sands Ulusal Parkı’nda bulunan buzul çağı ayak izlerini anlatıyor. Genişletilen kazılar yaklaşık iki bin yıla yayılan 20 ayrı ayak izi katmanı buldu. Polen ve bitki mumu gibi organik moleküller göl havzasının kuruduğunu ve iklimin hızlı dalgalandığını gösteriyor. Aynı ekibin etmen tabanlı bilgisayar modeli, izlerin korunmasının iklim ve göl suyu değişimlerine denk geldiğini gösteriyor. Bennett izlerin kesintisiz bir kayıt değil, anlık kareler olduğunu vurguluyor.
| İz katmanı | 20 | White Sands, ABD |
| Katmanların kapsadığı dönem | yaklaşık 23.500-21.700 yıl önce | White Sands, ABD |
| Göl havzasının küçülmeye başlaması | yaklaşık 23.600 yıl önce | White Sands, ABD |
İnsan beyninin evrimi onu başarısızlığa hazırladı
Şempanze gibi insan dışı primatlar Alzheimer geliştirmiyor. Yazı, insan beynini büyüten ve soyut düşünmeyi sağlayan evrimsel değişikliklerin hastalığa yatkınlığı da getirdiğini savunan araştırmaları derliyor. Svante Pääbo’nun grubu insan, şempanze, orangutan ve makak beyinlerini karşılaştırıp insan beyninde gen etkinliğinin arttığını buluyor. Thomas Arendt’in ekibi Alzheimer beyinlerinde etkinliği farklı olan genlerin insan evriminde hızla değiştiğini görüyor. Amy Arnsten’e göre çalışma belleğindeki hücrelerde kalsiyum düzenlemesinin bozulması, tau adlı proteinin birikmesine yol açabilir. Yazı bunun henüz kuramsal olduğunu belirtiyor.
| Alzheimer beyinlerinde etkinliği farklı gen (Arendt, 2020) | yaklaşık 300 | insan beyni |
Amerika’da polis açığı var
Malcolm Gladwell, ABD’nin Avrupa’ya göre çok az polisle çalıştığını savunuyor. Los Angeles Polis Departmanı yaklaşık 8.500 polisle 3,9 milyon nüfuslu şehre bakarken Berlin’de yaklaşık 18.000 polis var. Aurora polisinin eski şefi Daniel Oates, polis sayısı ikiye katlansa devriye ve kendiliğinden müdahale işlerini yapabileceğini anlatıyor. Lewis ile Usmani’nin çalışması, ülkelerde cinayet başına düşen polis sayısı düştükçe polis şiddetinin arttığını gösteriyor. 2020 sonrası büyük şehirlerde kadrolar küçüldü.
| Los Angeles Polis Departmanı | yaklaşık 8.500 polis | Los Angeles, ABD |
| Berlin polisi | yaklaşık 18.000 polis | Berlin |
| Philadelphia’da kadro kaybı, 2019’dan 2025’e | yüzde 23,1 | ABD |
| Washington’da kadro kaybı, 2019’dan 2025’e | yüzde 21,4 | ABD |
İşletme okuluna karşı savlar
Christopher Marquis, işletme okullarının kaldırılması gerektiğini savunuyor. Vaka yöntemini karar vericiyi merkeze koyup yapısal soruları dışarıda bırakmakla eleştiriyor. Vakaların şirket onayından geçmesinin de onları itibar yönetimi aracına dönüştürdüğünü söylüyor. Acemoglu ve ortaklarının araştırmasına göre ABD ile Danimarka’da işletme diplomalı yönetici atayan firmalar ücretleri ve emeğin gelir payını düşürdü, ama bu firmalarda verimlilik, satış, yatırım ya da istihdam diğer firmalara göre daha hızlı büyümedi. Marquis alternatif olarak, çalışanların örgütlenmesini ve toplumsal etkiyi merkeze alan örgütlenme okullarını öneriyor.
Kiliseye giden ve bilime güvenen Amerikalıların hayalete ve lanete inanma olasılığı da daha yüksek
Ruiqian Li, Social Forces dergisinde Temmuz 2026’da yayımlanan çalışmayı anlatıyor. Çalışma ABD’de Baylor Religion Survey’in son dalgasında 1.812 yetişkini inceliyor. Bilimin ve aklın kilise öğretisinden önce geldiğini düşünen ama Tanrı’ya inanan kişiler hayalet, lanet ve ölülerle konuşma gibi inançlara daha yatkın. Din bağı olmayanlarda bu ilişki kayboluyor. Veri tek zaman noktasından geldiği için ilişkinin yönünü göstermiyor.
| Büyü inancına yatkın pay, Tanrı’ya inanıp laik rasyonalizme katılanlar | yüzde 40 | ABD |
| Büyü inancına yatkın pay, Tanrı’ya inanıp laik rasyonalizme katılmayanlar | yüzde 19 | ABD |
| Örneklem | 1.812 yetişkin | ABD |
Wikipedia genellikle sıradan görülür, ama tarihi etkileyici ve geleceği kırılgan
Richard Cooke, Wikipedia’nın insan tarihini anlatan kendi kitabının arka planını anlatıyor. Siteyi felsefenin, nörofarklılığın ve gönüllü kültürünün şekillendirdiğini savunuyor. Yapay zekâ Wikipedia’yı iki yoldan zorluyor: siteye gelen web trafiğini azaltıyor ve editörler kötü yazılmış yapay zekâ metinleri ekliyor. Cooke yine de sitenin ayakta kalacağını düşünüyor.
| Wikipedia makale sayısı | 68 milyon | |
| Sayfa görüntüleme, 2015-2025 (Pew Research tahmini) | 1,9 trilyon | |
| İngilizce Wikipedia uzunluğu | 5,2 milyar sözcük |
George Saunders: kurgu gerçekliğe sevgiyle bakmamıza nasıl yardım ediyor?
George Saunders, Deborah Treisman’la söyleşide “Appeasement, Ohio” öyküsünün çıkış noktasının Helen Keller’in sahte olduğunu savunanlara dair okuduğu bir yazı olduğunu söylüyor. Altı yedi yıl süren çalışmada karakter Leo’nun daha aktif hale geldiğini, öykünün karakterleri Kip ile Mick’i alaya almaktan vazgeçip yanlışa yanlış demenin daha şefkatli olduğuna vardığını anlatıyor. Sosyal medyanın ve hükümetin şüphe yaydığını, aile içi bölünmeleri kendi ailesinde de gördüğünü belirtiyor.