192 kayıt tarandı
Önce bunlar
IMF, küresel ekonominin dayanıklılığının yakında sınanabileceğini uyarıyor
Heather Stewart’ın haberi, IMF’nin Bangkok’ta açıkladığı Dünya Ekonomik Görünümü raporunu aktarıyor. Orta Doğu çatışmasına rağmen küresel büyüme beklenenden dayanıklı kalmış, petrol sevkiyatının Hürmüz Boğazı dışındaki yollara yönlendirilmesi ve stratejik stokların piyasaya sürülmesi fiyatları sınırlamış. Acil stoklar tükenirken yüksek borç ve bütçe açıkları hükümetlerin tüketiciyi koruma gücünü daraltıyor. IMF riskler arasında uzayan çatışmayı, enerji altyapısına saldırıları, siber saldırıyı ve yapay zekâ kaynaklı piyasa çöküşünü sayıyor. Merkez bankalarına geçici enflasyon sıçramalarına aşırı tepki vermemelerini, sıçrama kalıcılaşırsa hızlı davranmalarını öneriyor.
| Küresel büyüme tahmini, 2026 | yüzde 3,1 | dünya, IMF’nin Temmuz tahmini yüzde 3,0 |
| Küresel büyüme tahmini, 2027 | yüzde 3,4 | dünya |
| ABD büyüme tahmini, 2026 | yüzde 2,3 | ABD |
| Birleşik Krallık büyüme tahmini, 2026 | yüzde 1,3 | Birleşik Krallık, Temmuz tahmininden 0,3 puan yüksek |
| Küresel enflasyon tahmini, 2026 | yüzde 4,7 | dünya |
Dünyanın enerji düzeni yeniden sınanıyor, İran savaşının etkisi genişliyor
Lisa Friedman, hafta sonu Husi saldırılarının Riyad havalimanını vurduğunu anlatıyor. Şubat’ta başlayan ABD-İsrail-İran savaşından bu yana bir Körfez ülkesindeki en ölümcül saldırı bu. Hürmüz Boğazı çevresinde tanker saldırıları sürüyor, Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı boru hattı Eylül’de saldırıya uğradı. Stratejik stoklar çok azalmış, rafineri kapasitesi sınırına dayanmış, dizel fiyatları rekor düzeyde. Enerji sektörü yöneticileri kargaşanın 2027’ye uzanabileceğini söylüyor.
| Referans ham petrol fiyatı, Pazartesi | yaklaşık 104 dolar | varil başına, savaş öncesi 70 doların altında |
| Bu ay saldırıya uğrayan gemi | en az 16 | Hürmüz çevresi |
| Çin’in ham petrol ithalatı, en düşük seviye | 7,1 milyon varil | günlük, önceki seviye 11,6 milyon |
| Riyad havalimanı saldırısında ölen | en az 12 | Suudi Arabistan |
Kalemi Fed’in Komitesi’ne verin
Fed 16 Eylül 2026’da politika faizini çeyrek puan artırıp yüzde 3,75-4 aralığına getirdi. Claudia Sahm’a göre gerekçe karar gününde kamuya parça parça ulaştı. Ayrıntılı açıklama üç hafta sonra toplantı tutanaklarıyla geldi. Sahm karar bildirimine gerekçenin ve üyeler arasındaki görüş ayrılığının eklenmesini savunuyor, yaklaşık 50 kelimelik bir paragraf öneriyor. Kanıt olarak olayların sırasını kullanıyor. İki Fed yetkilisi konuştuktan sonra piyasaların fiyatladığı Ekim artırımı olasılığı düşmüş.
| Ekim artırımının piyasa olasılığı, konuşmalardan önce | yaklaşık yüzde 70 | ABD |
| Williams konuşmasından sonra olasılıktaki düşüş | 20 puan | ABD |
| Jefferson konuşmasından sonra olasılıktaki düşüş | 13 puan | ABD |
| Fed üyelerinin medyan tahminine göre yüzde 2 enflasyona dönüş yılı | 2029 | ABD |
Tahviller geri döndü
Joe Sullivan-Bissett, başlangıç getirisinin sonraki getirileri büyük ölçüde belirlediğini bir senaryo hesabıyla gösteriyor. ABD’de 10 yıllık Hazine tahvilinin faizi 2022 başında yüzde 1,51’den 30 Eylül 2026’da yüzde 5,29’a çıkmış. Bu 3,78 puanlık artış, 10 yıl vadeli tahvil tutan yatırımcıya aynı dönemde yüzde 13 kayıp yazdırmış. Aynı artış yüzde 5,29’dan başlayarak yeniden yaşanırsa 30 Haziran 2031’e kadar toplam getiri yüzde 9,3 çıkıyor.
| 10 yıllık Hazine tahvili faizi, 2022 başı | yüzde 1,51 | ABD |
| 10 yıllık Hazine tahvili faizi, 30 Eylül 2026 | yüzde 5,29 | ABD |
| 10 yıl vadeli tahvilin 2022 başından Eylül 2026’ya toplam getirisi | yüzde -13 | ABD |
| Aynı artışın yüzde 5,29’dan tekrarında 2031’e kadar toplam getiri | yüzde 9,3 | ABD, senaryo |
Robert E. Hall ile Michael Woodford iktisat Nobeli’ni kazandı
Eshe Nelson’ın haberine göre 2026 İktisat Nobeli, makroekonomik istikrarın mikro temelleri için Stanford’dan Robert E. Hall ile Columbia’dan Michael Woodford’a verildi. Hall talep tarafını, Woodford firmaların fiyat belirleme davranışı üzerinden arz tarafını modelledi. Nobel komitesi başkanı John Hassler çalışmaların enerji krizi ya da hane tüketiminde ani değişim gibi şoklarla başa çıkmayı kolaylaştırdığını söyledi.
| Ödül tutarı | 12 milyon İsveç kronu | yaklaşık 1,2 milyon dolar, iki ödüllü eşit paylaşıyor |
Büyük bir Nobel
İktisatçı John Cochrane ödülü Keynesçi istikrar politikasından çok Friedman ve Lucas geleneğine ait sayıyor. Cochrane, Hall’un Friedman’ın kalıcı gelir modelini (hanelerin harcamasını anlık gelire değil uzun vadeli gelir beklentisine bağlayan model) sınayan makalesinin Keynesçi maliye teşvikini zayıflattığını yazıyor. Woodford’un çalışması faiz belirleme yoluyla merkez bankası politikasını modelliyor ama maliye politikasını dışarıda bırakıyor. Yeni Keynesçi modellerdeki bu boşluğu genel fiyat düzeyini devlet borcuna bağlayan maliye kuramının doldurduğunu savunuyor.
Michael Woodford, Nobel ödüllü
İktisatçı Tyler Cowen, Woodford’un para politikasını beklentiler yaklaşımıyla modern kurama bağladığını ve merkez bankası politikasının merkezine para miktarı yerine faizi koyduğunu yazıyor. Modelde fiyatlar yavaş ayarlandığı için merkez bankası üretimi dengeleyebiliyor. Bunu, politika değişince davranışın da değişeceğini söyleyen Lucas eleştirisine takılmadan yapıyor. Cowen ileriye dönük yönlendirmenin (merkez bankasının gelecekteki faiz yolunu önceden bildirmesi) kaynaklarından biri olarak Woodford’un 2003 tarihli Interest and Prices kitabını anıyor.
ABD’de şirket emeklilik planlarındaki (401(k)) yatırım menüleri ucuzluyor ve kalitesi artıyor
David Blanchett ile Spencer Look, ABD’de şirket emeklilik planlarının (401(k)) fon menülerini 2013-2023 arasında inceliyor. Emeklilik tarihine göre ayarlanan hedef tarihli fonlar dışında kalan 17 çekirdek fon kategorisini gider oranlarıyla (yatırımcının fon için ödediği yıllık ücretin yüzdesi) ve Morningstar derecelendirmeleriyle karşılaştırıyorlar. Gider oranlarındaki düşüş on yılda en çok pahalı kategorilerde olmuş. Küçük planlar aktif yönetilen fonların ücretinde büyük planlarla aralarındaki farkı neredeyse kapatmış. Ucuz fonlar daha yüksek derece almış. Yazarlar bunu ücret rekabetine ve plan seçimindeki özenin artmasına bağlıyor.
| Ortalama fon gider oranı, 2013 | yüzde 0,69 | ABD, 401(k) menüleri |
| Ortalama fon gider oranı, 2023 | yüzde 0,39 | ABD, 401(k) menüleri |
| Aktif fonların ortalama gider oranı, 2013 | 75 baz puan | ABD |
| Aktif fonların ortalama gider oranı, 2023 | 52 baz puan | ABD |
Yapay zekâyı inşa etmek ve kullanmak: Atlantik’in iki yakası arasındaki ayrışma
Huw van Steenis ABD’nin yapay zekâda arz tarafında önde olduğunu, Avrupa’nın ise kullanımda rekabetçi kaldığını savunuyor. Verilere göre ABD’de büyük bulut şirketlerinin yatırım harcaması 2026’da yaklaşık 800 milyar dolar, veri merkezi kapasitesi Avrupa’nın üç katı. Kullanımda bazı Avrupa ülkeleri ABD’nin önünde. Yazı ayrıca Eurostat’ın (AB istatistik kurumu) 2025 firma anketindeki ölçütü kullanıyor. Ölçüt, sekiz yapay zekâ teknolojisinden en az birini kullanan firmaların payı.
| Büyük bulut şirketlerinin yatırım harcaması, 2026 | yaklaşık 800 milyar dolar | ABD |
| Veri merkezi kapasitesi | Avrupa’nın 3 katı | ABD |
Afrika kendi kredi derecelendirme kuruluşunu kuruyor
Tiisetso Motsoeneng ile Yinka Adegoke, Mauritius’ta kurulan Afrika Kredi Derecelendirme Ajansı’nı (AfCRA) anlatıyor. Üç ABD kuruluşu küresel derecelendirme pazarının yüzde 95’ini elinde tutuyor. Afrika’da 23 ülkenin büyük derecelendirme kuruluşlarınca notu yok, yatırım yapılabilir nota sahip yalnızca 3 devlet var. Afrika liderleri bu kuruluşların önyargılı olduğunu söylüyor, BM Kalkınma Programı haksız notların kıtaya yılda yaklaşık 74,5 milyar dolara mal olduğunu hesaplıyor.
| Üç ABD kuruluşunun küresel derecelendirme payı | yüzde 95 | dünya |
| Yatırım yapılabilir notlu devlet | 3 | Afrika |
| Büyük kuruluşlarca notlandırılmayan ülke | 23 | Afrika |
| Haksız notların yıllık maliyeti | 74,5 milyar dolar | Afrika, BM Kalkınma Programı’nın hesabı |
İsrail değeri 1 milyar doları aşan girişimler üretiyor. Bu girişimleri New York’a gitmekten alıkoyabilir mi?
Liz Hoffman, Tel Aviv Borsası CEO’su Ittai Ben-Zeev ile konuşuyor. Ben-Zeev değeri trilyon dolarlara varan yapay zekâ halka arzlarının küçük teknoloji şirketlerini New York borsalarından dışladığını söylüyor, İsrailli girişimleri yerel halka arza çekmeyi hedefliyor. Borsa Cuma günleri de işlem yapmaya başladı. Ben-Zeev 2026’da rekor sayıda halka arz bekliyor. Bill Ackman ve Neri Oxman 2024’te borsanın yüzde 4,9’unu aldı.
| 2026’da beklenen halka arz | 30 | İsrail, rekor |
| TA-125 endeksinin S&P 500’e göre fazla getirisi, 8 Ekim 2023’ten beri | 50 puan | İsrail |
Süper zenginler finansın günah keçileri
Byrne Hobart, endeks yatırımının, fiyat keşfini (bir varlığın doğru fiyatının araştırılarak bulunması) yapan aktif yatırımcılara bedavacılık ettiğini söylüyor. Uygun yatırımcı bulması zor, yakın ilgi gerektiren riskli işleri büyük ölçüde şirket kurucusu zenginlerin üstlendiğini savunuyor ve örnek olarak Larry Ellison ile Eike Batista’yı veriyor. Kurumsal yatırımcıların bu riski alamadığını, devlet kapasitesi yüksekse devletlerin alabileceğini, aksi halde yükün milyarderlere kaldığını yazıyor.
| Eike Batista’nın zirvedeki net serveti | 35 milyar dolar | Brezilya |
| Batista’nın ertesi yıl kaybettiği servet payı | yüzde 99 | Brezilya |
Elektrik hâlâ küçük
Yuri Khodjamirian, Ember’in Eylül 2026 tarihli Age of Power raporuna dayanan tek grafikte 1880’den bu yana elektriğin dünya nihai enerji tüketimindeki (son kullanıcıya ulaşan enerji) payını gösteriyor. Elektrik bu tüketimin yaklaşık beşte biri. Yazar elektrifikasyonun yapay zekâ yatırımı dışında da önünde uzun bir yol olduğunu söylüyor.
| Elektriğin nihai enerji tüketimindeki payı | yüzde 20 | dünya |
| Teknik olarak elektrifiye edilebilir pay | yaklaşık yüzde 90 | dünya, nihai enerji talebi |
| Mevcut teknolojiyle ekonomik olarak elektrifiye edilebilir pay | yaklaşık yüzde 75 | dünya |
Nakit akışı negatife dönünce: emeklilik fonlarında likidite kaynaklı satış
Andonov, Jansen ile Rauh, ABD kamu emeklilik fonlarının toplu verisini, kamu kayıtları başvurularıyla elde edilen ve tek tek menkul kıymetleri gösteren portföy verisiyle birleştiriyor. Emeklilere ödenen yardımlar katkı paylarını aştığında fonların işletme nakit akışı negatife dönüyor. Fonlar nakit akışı şoklarını ağırlıkla hisse satarak karşılıyor. Satışlar önce güvenli ve kolay nakde çevrilen varlıkları satma sırasını izlemiyor. Hisse getirisi negatifken de satış sürüyor.
| Nakit akışı şokunun her dolarına düşen hisse satışı | 0,67 dolar | ABD kamu emeklilik fonları |
Yargıçlar piyasaları oynatır mı? Yüksek Mahkeme’deki ideolojik kaymalar ve makroekonomik beklentiler
Drechsel ile Zhang, ABD Yüksek Mahkemesi yargıçlarının beklenmedik ölümlerini, Mahkemenin ideolojik dengesini kendiliğinden değiştiren olaylar olarak kullanıyor. Ölüm anında varlık fiyatlarında görülen anlık tepkilerden piyasaların makroekonomik beklentilerini çıkarıyorlar. Daha muhafazakâr bir Mahkeme daha düşük enflasyon beklentisi, daha düşük gerçek ekonomik faaliyet beklentisi ve daha düşük tahvil getirisiyle ilişkili, liberal kayma ise tersini üretiyor. Getiri tepkileri, muhafazakâr Mahkemenin gelecekte daha sıkı bir maliye politikası beklentisi yarattığını gösteriyor.
Halka arz piyasası yoluyla sanayi politikası
Zhiguo He ve ortak yazarları, Çin’in halka arz piyasasını sanayi politikası aracı olarak nasıl kullandığını inceliyor. Hükümet her sektöre düşen listeleme (halka arz) sayısını belirliyor. Bu hakkı hangi firmanın alacağını ise piyasa güçleri firmaların mali durumuna göre belirliyor. ABD’nin tersine halka arz sayısını sektörün Tobin Q’su (piyasa değerinin varlıkların yenileme maliyetine oranı) değil politika tercihi açıklıyor. Politika desteği, listelemeden sonra da süren bir değerleme primiyle (hisselerin benzerlerinden pahalı fiyatlanması) ilişkili.
| Politika destekli sektörlerde halka arz sayısı farkı | yüzde 287 fazla | Çin, desteklenmeyen sektörlere göre, 2002-2022 |
| Politika destekli sektörlerde halka arz hasılatı farkı | yüzde 148 fazla | Çin, desteklenmeyen sektörlere göre, 2002-2022 |
Merkez bankası hisse alımlarının etkisi: politika kurallarındaki eşik sıçramalarından bulgular
Fukui ile Yagasaki, Japonya Merkez Bankası’nın hisse alımını borsa endeksi bir eşiğin altına düştüğünde tetikleyen kuraldaki ani sıçramadan (süreksizlik) yararlanıyor. Normal dönemde alımlar uzun vadeli faizi yükseltiyor ve hisse fiyatlarında saptanabilir etki bırakmıyor. Merkez bankası uzun vadeli faizi sabitlediği getiri eğrisi kontrolüne geçtikten sonra faizler tepki vermiyor, hisse fiyatları alımlardan sonra belirgin biçimde yükseliyor.
| Getiri eğrisi kontrolünde sabitlenen uzun vadeli faiz | yüzde 0 | Japonya |
Gerçekleşen getirileri açıklamak: Roll’un R2’si (modelin getirilerdeki değişimi ne kadar açıkladığı) 40 yıl sonra
Kelly, Su ile Zhang, Roll’un 1988 tarihli “R2” konuşmasını güncelliyor. Makro, nakit akışı ve beklenti değişkenleriyle aylık ABD hisse getirileri için hesaplanan örneklem dışı R2 (modelin görmediği veride açıkladığı getiri payı) çoğu zaman negatif, aksi halde yüzde 10’un altında. Yazarlar üretken yapay zekâyla Wall Street Journal piyasa özetlerinden gazetenin getiri için belirttiği nedenleri çıkarıyor. Bu nedenler getirilerin örneklem dışı yaklaşık yüzde 30-40’ını açıklıyor.
| Geleneksel değişkenlerle aylık hisse getirisi açıklama payı | yüzde 10’dan az | ABD, örneklem dışı |
| Gazete nedenleriyle günlük ve aylık getiri açıklama payı | yüzde 30-40 | ABD, örneklem dışı |
Mali bütünleşme bir Pareto iyileşmesi (kimseyi kötüleştirmeden en az birini iyileştiren değişim) olarak
Giovanni Bonfanti, para birliğinde mali bütünleşmenin zengin ülkeden fakire transfer anlamına geldiği görüşünü sınıyor. Modelde biri riskli biri güvenli iki ülke var ve gelirler sabit. Ortak bir kurum risksiz faizle borçlanıp iki ülkeye peşin hibe veriyor, borcu ortak bir gelir vergisiyle ödüyor. Riskli ülke bugünü daha çok önemsediği (sabırsız olduğu) için kazanıyor. Güvenli ülke ise iş çevrimleri arasındaki farklı korelasyon düzeylerinde sigorta kazancıyla telafi ediliyor. Modelin parametreleri (kalibrasyon) 2002-2025 Avrupa verisine dayanıyor.
| Bütçeyi dengeleyen ortak vergi oranı | yüzde 0,09 | ortak program GSYH’nin yüzde 10’u iken |
| Güvenli ülkeyi telafi eden vergi oranı | yüzde 1,2 | aynı program büyüklüğünde |
| Hiçbir ülkeyi kötüleştirmeyen en büyük program | GSYH’nin yaklaşık yüzde 12,5’i | düşük vergi oranlarında |
2026’da bilinmeye değer 10 Hugging Face modeli
Vinod Chugani, model paylaşım platformu Hugging Face’teki 10 modeli tanıtıyor. Modelleri benimsenme verisine, kıyaslama performansına, lisansa ve donanım uygunluğuna göre seçmiş, kod örnekleri de vermiş. Listede Qwen3.8-27B, DeepSeek-V4.1-Flash, Gemma 4, SAM 3, DINOv3 ve Whisper large-v3-turbo var. Platformdaki model sayısı 2026 ortasında yaklaşık 3 milyon. İndirme listesinin ilk 25’inde bu yıl yayımlanan model yok, 13’ü 2022 çıkışlı.
| Platformdaki model deposu sayısı, 2026 ortası | yaklaşık 3 milyon | dünya, yıl başında 2,43 milyon |
| Qwen3.8-27B’nin 4 bit çalıştırma belleği | yaklaşık 16 GB | ekran kartı belleği, tam hassasiyette 56 GB |
Veri bilimi işinde ChatGPT, Claude ve Gemini: bulduklarım
Vinod Chugani üç yapay zekâ asistanının ücretli sürümlerini kendi denemesinde karşılaştırıyor. Görevler istatistiksel test seçimi, kavram açıklama, Python kodu üretimi, keşfe yönelik veri analizi ve uzun belge çözümlemesi. ChatGPT veri analizi ortamında, Claude yapılandırılmış istatistiksel akıl yürütmede ve düzenli kodda, Gemini büyük bağlam penceresinde (tek seferde işlenebilen metin miktarı) ve Google entegrasyonunda daha güçlü bulunuyor. Üçü de varsayımları atlayabiliyor ve istatistik uydurabiliyor. Yazı, istatistiksel test seçimi senaryolarında asistanları karşılaştıran 2025 tarihli bir çalışmayı da aktarıyor.
| Test seçimi senaryolarında doğruluk, aktarılan 2025 çalışması | yüzde 100 | 6 asistan, 20 senaryo, ücretsiz sürümler |
Zekânın özü “dikkat” mi?
Natalie Wolchover dil modellerinin temelindeki dikkat mekanizmasının tarihini anlatıyor. Montreal Üniversitesi’nde 23 yaşındaki stajyer Dzmitry Bahdanau 2014’te uzun cümle çevirisindeki sabit boyutlu bellek darboğazını, modelin her adımda girdinin ilgili kısmına bakmasıyla aştı. 2017’de bir Google ekibi yalnızca dikkate dayanan transformer mimarisini (dil modellerinin temelindeki yapı) önerdi ve bu makale 250.000’den fazla atıf aldı. Yazı sorgu, anahtar ve değer vektörleriyle dikkatin nasıl hesaplandığını örnekliyor, Llion Jones’un dikkatin tek başına yetmediği görüşünü aktarıyor.
Görselleri değerlendiren yapay zekâ hakemleri için bir tuzak kurdum. Başka bir tuzağa düştüler.
Abdullahi Dattijo, yapay zekâ modellerini görsel kalite hakemi olarak sınayan VisionQ kıyaslamasından esinlenip 12 üretilmiş görselden 60 çift kuruyor. Her çiftte bulanıklık, gren (görüntüdeki tanecikli doku), sıkıştırma ya da karartma gibi tek bir bilinen değişiklik var. GPT-4o, Claude Sonnet 5 ve Gemini 3.1 Flash Lite her çifti iki farklı sırayla görüp üç soruya yanıt veriyor. Eğim sorusunda iki görsel arasında fark yokken GPT-4o yanıtların yüzde 72,5’inde bir görseli seçiyor, Claude yüzde 17,5’inde, Gemini yüzde 28,3’ünde. Claude sıkıştırma uygulanmış çiftlerde 24 denemenin 23’ünde ikinci görseli seçiyor.
| Toplam soru | 1.080 | 3 model, 60 çift, iki sıra, üç soru |
| Fark yokken görsel seçme, GPT-4o | yüzde 72,5 | 120 yanıt |
| Fark yokken görsel seçme, Claude | yüzde 17,5 | 120 yanıt |
| VisionQ’da en iyi hakemin doğruluğu | yüzde 63,1 | 20 model, rastgele düzey yüzde 32,2 |
Meta yeni bir gelişmiş yapay zekâ modeli serisini tanıtıyor
Eli Tan’ın haberine göre Meta Muse Wonder ve Muse Wonder Full modellerini tanıttı. Meta’nın sağladığı verilere göre modeller akıl yürütme, yazma ve kodlama testlerinde Anthropic’in en gelişmiş modellerine yakın puan aldı. Muse Wonder yakında Muse uygulamasının bir bölümünde kullanılacak, Wonder Full yalnızca Muse Code abonelerine açık. Alexandr Wang yönetimindeki birimin ikinci model serisi bu. Modelin ön eğitim aşaması (temel eğitim) Temmuz’da duraklatılmış, çıkışı bu aya kaymış.
| Meta uygulamalarının kullanıcı sayısı | 3,5 milyar | dünya, Instagram, Facebook ve WhatsApp |
Yapay zekâyı yalnızca 10 dakika kullanmak zor işlerde sebat etme becerisini aşındırıyor
Brian Christian ve ortak yazarlarının rastgele atamalı üç kontrollü deneyi çevrimiçi toplanan toplam 1.222 katılımcıyla yürütülmüş. İlk deneyde (354 kişi) katılımcılar 15 kesir sorusu çözüyor, bir gruba ChatGPT veriliyor ve 12. sorudan sonra kaldırılıyor. Yardım kalkınca bu grubun doğruluğu düşüyor, soru atlama oranı artıyor. Yapay zekâsız grup sabit kalıyor ya da gelişiyor. İkinci deney (667 kişi) aynı örüntüyü buluyor, üçüncü deney (201 kişi) ABD üniversite giriş sınavı SAT’ın okuduğunu anlama soruları tarzı sorularla benzer düşüşü veriyor.
| Toplam katılımcı | 1.222 | üç deney, çevrimiçi |
Yeterli neden ilkesi panpsişizmi doğru kılar mı?
Sam Kimpton-Nye, yeterli neden ilkesinin (her olgunun bir açıklaması olması gerektiği düşüncesi) bizi panpsişizme, yani bilincin maddenin temel bir özelliği olduğu görüşüne götürüp götürmediğini üç yoldan inceliyor. Birinci yol, fiziksel olgulardan zihinsel olguları açıklamanın zorluğu. İkinci yolda Hedda Hassel Mørch, maddenin davranış eğilimlerini yalnızca fenomenal özelliklerin (öznel deneyim nitelikleri) anlaşılır kıldığını savunuyor. Üçüncü yol Spinoza’nın tek töz argümanı. Yazar ilkenin her şeyin zorunlu olduğu sonucunu doğurmasını bu görüşün bedeli sayıyor.
Bilinç tarihinde bir kopuş
Mahmoud Habboush, bilincin bir zamanlar insanın, hayvanın, manzaranın ve zamanın tek alan olarak yaşandığı ortak bir düzenin parçası olduğunu savunuyor. Dinî vahiy, felsefi soyutlama ve içe dönük çözümleme benliği dünyadan ayırmış. Habboush bu kopuşu 6. yüzyıl Arap şiirinden, Kur’an’dan, Yunan tragedyasından, Augustinus’tan ve İbn Sina’dan başlayıp Nietzsche’ye, Dostoyevski’ye, Camus’ye ve Proust’a kadar izliyor. Ortak düzenin eski deneyiminin acı ve ölüm yaklaşırken kısa süre belirdiğini söylüyor.
Viktorya dönemi seçkinleri neden bu kadar etkiliydi?
Samuel Hughes, Birleşik Krallık’ta 19. yüzyıl seçkinlerinin geç kalkma, bol yemek, balolar ve spor içeren yaşamına rağmen ülkeyi başarıyla yönettiğini savunuyor. Okulların karakteri, sporu ve öz yönetimi öne aldığını, klasik dillerin ve edebiyatın öğretim saatinin en az yarısını kapladığını anlatıyor. Sosyal hayatın ağ kurma ve ortak kimlik üretme işlevi gördüğünü, elit çatışmasını azalttığını ileri sürüyor. Bu iddiaların sınanmasının zor olduğunu kendisi de belirtiyor.
| Eton mezunu kabine bakanı payı, 19. yüzyıl | yaklaşık yüzde 30 | Birleşik Krallık |
| Eton mezunu başbakan payı, 19. yüzyıl | yaklaşık yüzde 40 | Birleşik Krallık |
| Oxford ve Cambridge’de bilim onur derecesi payı, 1855-1860 | yüzde 8,1 | Birleşik Krallık |
| Oxford ve Cambridge’de bilim onur derecesi payı, 1910-1914 | yüzde 13,7 | Birleşik Krallık |
Amerikalıların sosyal etkinliklere katılımı son 30 yılda keskin biçimde azaldı
Lew Blank, ABD yetişkinlerinde 1995 ile 2026 arasında sosyal etkinliklere katılımı karşılaştırıyor. 2026 verisi 1.098 yetişkinlik ulusal temsilli bir web paneli anketinden, 1995 verisi DDB Needham yaşam tarzı anketinden geliyor. Yöntem farkı yüzünden sonuçlar eğilim göstergesi olarak sunuluyor, kesin değişim tahmini olarak değil.
| Evde misafir ağırlayan yetişkin payı, 1995’ten 2026’ya | yüzde 88’den yüzde 67’ye | ABD |
| İbadete giden yetişkin payı, 1995’ten 2026’ya | yüzde 74’ten yüzde 54’e | ABD |
| Kulüp toplantısına katılan yetişkin payı, 1995’ten 2026’ya | yüzde 45’ten yüzde 26’ya | ABD |
Bilinen en eski barış anlaşması bu
David Nield, bilinen ilk devletler arası barış anlaşmasının yeni bir parçasının Türkiye’deki Büyükkale alanında bulunduğunu aktarıyor. Anlaşma M.Ö. yaklaşık 1269’da II. Ramses ile Hitit Kralı III. Hattusili arasında yapılmış, Kadeş Savaşı’ndan yaklaşık 15 yıl sonra. Parça 12-20. maddeleri içeriyor, mültecilerin evlerinin yıkılmaması da bunların arasında. Orijinal gümüş tabletler kayıp, metin Akadca çivi yazılı kil tablet kopyalarından biliniyor. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy buluntuyu paylaştı.
GLP-1 ilaçları yaşlanmayı yavaşlatabilir mi?
Jake Currie, Eli Lilly ile Novo Nordisk’in kilo verme ilaçlarına (GLP-1 grubu) ilişkin olarak 13. Aging Research & Drug Discovery konferansında sunulan verileri aktarıyor. İlacı alanların epigenetik saatlerle (DNA üzerindeki kimyasal işaretlerden hesaplanan biyolojik yaş) ölçülen moleküler yaşı plasebo (etkisiz ilaç) alanlara göre 2-3 yıl daha genç, kalple ilişkili protein saatinde fark 4 yıl. Veriler şirketlerin klinik denemelerinden geliyor ve katılımcılar zaten kilolu ve diyabetli. Veriler bağımsız analizden geçmedi.
80 yaşındakinin kan hücreleri genç beyin hücrelerine dönüştürüldü
Jake Currie’nin aktardığına göre Bonn Üniversitesi’nden Oliver Brüstle ve ekibi 80 yaşındaki bir vericinin kan hücresi öncüllerini, her hücre tipine dönüşebilen aşamayı atlayarak sinir kök hücrelerine dönüştürdü. Hücrelerin epigenetik yaşı (DNA işaretlerinden hesaplanan biyolojik yaş) 20’nin altında. Dönüşüm yavaş olduğu için süreç 100 gün boyunca izlenebiliyor. Bu, yaşlanmayı hızlandıran ya da yavaşlatan etkenleri incelemek için bir model sunuyor.
Rolex endeksi
Yuri Khodjamirian, en çok işlem gören 30 Rolex modelinin fiyatını izleyen WatchCharts Rolex Market Index’i lüks saat piyasasındaki coşkunun göstergesi olarak okuyor. Grafik 2017’den Ekim 2026’ya uzanıyor.
| Endeks, Ekim 2026 | 27.896 puan | 30 model |
| Endeks, 2022 başındaki zirve | 40.000 üstü | puan |
| Endeks, 2017 | yaklaşık 15.500 | puan |