8 Eylül 2026 Günün Bülteni

Eurozone Economy Surged as War Ignited Energy Prices

Savaş enerji fiyatlarını tutuşturdu, euro alanı ekonomisi sıçradı

Paul Hannon, Pazartesi açıklanan revize verilerde euro alanı ekonomisinin Nisan-Haziran döneminde önceki tahminlerden hızlı büyüdüğünü aktarıyor. İkinci çeyrek gayrisafi yurt içi hasıla çeyreklik yüzde 0,6 arttı. Büyümeyi ihracat ve hane halkı tüketimi sürükledi. Bu performans ABD'yle İran arasındaki savaşın yol açtığı enerji fiyatı sıçramasına karşın kaydedildi. Çatışma Hürmüz Boğazı'nı kapalı tutmayı sürdürürse dayanıklılığın sınanacağı belirtiliyor.

German Industrial Production Contracts on Auto Sector Slowdown

Almanya'da sanayi üretimi otomotivdeki yavaşlamayla daralıyor

Ed Frankl, Almanya'da sanayi üretiminin Temmuz'da beklenmedik biçimde gerilediğini aktarıyor. Federal İstatistik Ofisi verisine göre üretim aylık yüzde 1,1 düştü, Haziran'da yatay seyretmişti. Bu, Ağustos 2025'ten bu yana görülen en sert düşüş. Gazetenin geçen hafta anket yaptığı iktisatçılar yüzde 0,1'lik artış bekliyordu. Düşüşün ana kaynağı ülkenin sorunlu otomotiv sektöründeki keskin gerileme. Haberde, İran çatışmasının başından beri süren enerji fiyatı artışının faaliyeti vuracağı yönündeki endişelerin Alman sanayisi tarafından büyük ölçüde boşa çıkarıldığı da kaydediliyor.

China’s Foreign Exchange Reserves Continue to Climb

Çin'in döviz rezervleri artmayı sürdürüyor

Jason Lee, Çin Merkez Bankası'nın Pazartesi açıkladığı verilerde döviz rezervlerinin Ağustos'ta 19,55 milyar dolar artarak 3,438 trilyon dolara ulaştığını aktarıyor. Gazetenin anket yaptığı iktisatçıların beklentisi 3,425 trilyon dolardı. Artışın arkasında zayıflayan dolar ve hızla büyüyen ticaret fazlası var, bu da yuanın değerlenmesine ilişkin endişeleri yeniden gündeme getirdi. Veriler, dünya genelinde politika yapıcıların haksız devlet sübvansiyonundan yararlandığını söyledikleri ucuz Çin ihracatına karşı önlem tarttıkları bir dönemde geldi.

Yen Climbs to Six-Month High as Rate Outlooks Shift

Faiz görünümleri değişirken yen altı ayın zirvesine tırmandı

Sherry Qin ve Fabiana Negrin Ochoa, Japon yeninin Pazartesi Asya seansında dolar karşısında altı ayı aşkın sürenin en güçlü seviyesine çıktığını aktarıyor. Tatil nedeniyle işlem hacminin düşük olduğu seansta dolar zayıfladı, yen Şubat sonundan bu yana en güçlü gün içi seviyesine ulaştı. Dolar/yen paritesi yüzde 1,2 gerileyerek 154,38'e indi, gün içinde 154,04'ü gördü. Toparlanma geçen hafta ivme kazanmıştı, piyasalar Japonya Merkez Bankası'nın faiz artırımına hazırlandığına giderek daha çok ikna oldu. ABD'yle Japonya arasındaki faiz farkının yenin son dönemdeki zayıflığına katkı verdiği belirtiliyor.

European bond yields rise amid fears of Middle East tensions

Orta Doğu gerilimi endişesiyle Avrupa tahvil getirileri yükseliyor

Prashant Rao, Orta Doğu'da yeniden tırmanan gerilimin enflasyonu hızlandırabileceği endişesiyle Avrupa tahvil getirilerinin yükseldiğini aktarıyor. Getiri artışı kıtadaki hükümetlerin zaten dar olan mali alanını daraltıyor. Son bir ayda G7 içinde en çok değer kaybeden tahviller Fransız, İtalyan ve İngiliz kâğıtları oldu. Almanya'da getiriler, hafta sonu bir eyalet seçimini kazanan AfD'nin ekonomi politikalarına ilişkin endişeyle arttı. ABD'de de borçlanma maliyetleri yükseliyor, bir analiste göre bu yapay zekâ altyapı yatırımını sınırlayabilir. İktisatçılar Avrupa'nın daha zayıf büyüme görünümü nedeniyle manevra alanının daha dar olduğu uyarısını yapıyor.

Beijing to inject $45 billion into banks and insurers

Pekin bankalara ve sigortacılara 45 milyar dolar enjekte edecek

Jeronimo Gonzalez, Çin'in en büyük bankalarına ve sigorta şirketlerine 45 milyar dolar sermaye enjekte edeceğini aktarıyor, haber bunu onlarca yılın en büyük yeniden sermayelendirme adımı olarak niteliyor. Ülkenin büyüme hedefi 1991'den bu yana en düşük seviyede. Goldman Sachs'ın değerlendirmesine göre gayrimenkul sektöründeki gerileme yerel yönetim maliyesini zorluyor ve harcama kapasitesini daraltıyor. Trivium analistleri geçen hafta açıklanan gayrimenkul önlemlerinin Pekin'in zaten parça parça uyguladığı politikaları tekrarladığını söylüyor. İç tüketim yatay seyrediyor.

The Fire Horse at Mid-Year: When Capital Flows Outrun Fundamentals

Yılın ortasında ateş atı, sermaye akımları temellerin önüne geçtiğinde

Guan Yi Low, Asya para birimlerinin yılın ilk yarısındaki seyrini değerlendiriyor. Şubat sonunda başlayan ABD-İran çatışması petrol fiyatlarını yükseltince enerji ithalatçısı Asya para birimleri Latin Amerika emtia ihracatçılarının gerisinde kaldı; Filipin pesosu, Tayland bahtı, Hindistan rupisi ve Endonezya rupiahı baskılandı, Çin yuanı değer kazandı, Güney Kore wonu Temmuz'dan sonra toparlandı. Zirveden dibe düşüş 2022 enerji şokundaki yüzde 12'ye karşılık yüzde 4,5'te kaldı. Malezya, Güney Kore ve Tayvan'ın teknoloji ihracatı sayesinde cari fazlalarının artması bekleniyor, rezervler Uluslararası Para Fonu'nun yeterlilik eşiklerinin üzerinde. Güney Kore ihracatçıların döviz dönüşümüne, Hindistan vergi ve takas teşviklerine başvurdu.

Group of leading international financial institutions to establish stablecoin enterprise

Önde gelen uluslararası finansal kuruluşlar sabit kurlu kripto para şirketi kuruyor

Kuzey Amerika, Avrupa, Doğu Asya, Orta Doğu ve Afrika'dan 21 finansal kuruluş, değeri bir para birimine sabitlenmiş kripto para ihracını desteklemek üzere 2026'nın ikinci yarısında ortak bir şirket kuracaklarını duyurdu. Ürün önce ABD doları cinsinden olacak, euro daha uzun vadeli öncelik olarak tanımlanıyor. Hedef pazarlar toptan, kurumsal ve perakende, kullanım alanları sınır ötesi ödemeler ve dijital varlık mutabakatı. Piyasaya çıkış 2027'nin ilk yarısında bekleniyor. Duyuru, ABD'deki GENIUS yasasına ve Avrupa Birliği'nin kripto varlık düzenlemesi MiCA'ya uyum hedefini belirtiyor. Girişim, Ekim 2025'te on bankanın kamuya açık blok zincirlerde birebir rezerv destekli dijital para araştırmasıyla başlayan sürecin devamı.

Labor Day On Track to Set Record at the Pump

İşçi Bayramı pompada rekor kırmaya gidiyor

ABD'de ulusal ortalama benzin fiyatı İşçi Bayramı haftasında galon başına 4,14 dolara çıkarak bayram dönemi rekorunu kırdı, önceki rekor 2012'de 3,82 dolardı. Bir yıl önce ortalama 3,19 dolardı. Ham petrol varil başına 90 dolar bandında, Batı Teksas ham petrolü 91,01 dolar. Benzin talebi günde 9,04 milyon varilden 8,92 milyon varile indi, ham petrol stokları 4,5 milyon varil düşerek 424,5 milyon varile geriledi. Eyaletler arası fark geniş: Kaliforniya'da galon 5,78 dolar, Indiana'da 3,44 dolar. Rapor elektrikli araç şarjını da veriyor, ulusal ortalama kilovat saat başına 42 sent.

Imperialist Delusions and the Price of Fuel

Emperyalist yanılsamalar ve yakıt fiyatı

Paul Krugman, 2026 boyunca ham petrol ve motorin fiyatlarındaki yükselişin kaynağını tartışıyor. Artışın Ukrayna kaynaklı olduğu yönündeki resmî açıklamalara karşı, fiyat hareketinin İran'la yaşanan çatışmadan doğduğunu savunuyor, ABD fiyat verisinde zirvenin Nisan 2026 başında olduğunu gösteriyor. Yazı ayrıca ABD'nin Ukrayna maden kaynakları üzerinden önerdiği gelir paylaşımı anlaşmasının koşullarını aktarıyor: kaynaklara biçilen 500 milyar dolarlık değer ve yüzde 50'lik paylaşım oranı. Öneri reddedildikten sonra Avrupa'nın devreye girişini anlatıyor.

Putting the “Finance” into “Public Finance”: A Theory of Capital Gains Taxation

Kamu maliyesine finansı katmak, sermaye kazancı vergilemesinin bir kuramı

Mark Aguiar, Benjamin Moll ve Florian Scheuer, varlık fiyatlarının hem nakit akışları hem iskonto oranları nedeniyle dalgalandığı bir ortamda optimal yeniden dağıtıcı vergilemeyi kuruyor. Küçük açık ekonomi modelinde yatırımcılar başlangıç varlık donanımı ve gelir profili bakımından farklılaşıyor, riskli sermaye ve risksiz tahvil alıp satıyorlar. Sonuç, gerçekleşmeye dayalı sermaye kazancı vergisiyle nakit akışı vergisinin bileşiminin, fiyat hareketinin kaynağı ne olursa olsun optimal dağılımı uyguladığı yönünde. Sermaye kazancı vergisi tek tek varlık satış kazançları yerine toplam net işlemleri hedeflediği için satmaktan kaçınmaya yol açan kilitlenme etkisi ortadan kalkıyor. Bulgular servet vergisi ve tahakkuk esaslı vergi önerileriyle çelişiyor.

Loan Rates as Incentive Instruments

Teşvik aracı olarak kredi faizleri

Kinda Cheryl Hachem, kredi faizinin yalnızca borçlunun davranışını biçimlendiren bir fiyat değil, bankanın göremediği çabayı geri ödemeden çıkarsamasına yarayan bir bilgi aracı da olduğunu gösteren bir vekâlet modeli kuruyor. Faiz değişimi geri ödeme olasılığını farklı borçlular için farklı oynattığından banka, kredi memuruna ödenecek ücret sözleşmesiyle kredi faiz menüsünü eşanlı tasarlıyor. Maliyeti en aza indiren ücret sözleşmesi monoton değil, temerrüt sonrası ödeme içeriyor. Banka faizleri, ödüllendirilen sonuçları çaba hakkında en çok bilgi verecek düzeye çekiyor. Başarısızlık ödemesi kısıtlanınca bazı krediler yeniden fiyatlanıyor ve vekâlet maliyetinden tasarruf için risk artabiliyor. Konjonktür karşıtı sermaye kuralı altında ekonomi kalıcı iki noktalı çevrime girebiliyor.

“Non-Marginal” Investor Beliefs

Marjinal olmayan yatırımcı inançları

William Goetzmann, Dasol Kim ve Robert Shiller, piyasadan çekilmiş yatırımcıların inançlarının varlık fiyatlarına nasıl yansıdığını inceliyor. Yirmi yılı aşkın dönemi kapsayan ve katılımcı düzeyinde yürütülen yatırımcı anketleri kullanılıyor. Öznel inançlarla opsiyon fiyatlarından türetilen ölçüler arasındaki farkı ölçen değişkenler kuruluyor, piyasaya katılım için katılımcıların kendi beyanı esas alınıyor. Piyasada işlem yapmayan yatırımcılar getiri beklentisinde daha karamsar ve çöküş riskini daha yüksek algılıyor. Öznel çöküş inancı, beklenen getiri kontrol edildiğinde bile katılımı belirliyor. Bu ayrışma, anketlerden hesaplanan ortalama beklenen getiriyle gerçekleşen getiri arasındaki negatif ilişkiyi kısmen açıklıyor. Kesitte marjinal olmayan inançlara duyarlılığı yüksek hisseler daha düşük getiri sağlıyor.

Fiscal Policy and the Saving Glut of the Rich

Maliye politikası ve zenginlerin tasarruf bolluğu

Francesco Bianchi, Nicolò Ceneri, Leonardo Melosi ve Alessandro Villa, ABD'de 1980'lerden bu yana en üstteki yüzde 1'lik gelir diliminde biriken varlığın, yeniden dağıtım politikalarının finansman biçimindeki değişimi kısmen yansıttığını savunuyor. Borçlular ve tasarrufçular içeren, yeniden dağıtıcı transferlerin fonlu ya da fonsuz olabildiği bir Yeni Keynesyen model kuruyorlar. Fonsuz transferler kamu ve özel borcun reel değerini eriten enflasyon üretiyor, fonlu transferler ise ağırlıkla yüksek gelirli hanelerin ödeyeceği gelecek vergileriyle finanse ediliyor. Artan oranlı vergi sistemi varken 1960'lar ve 1970'lerin enflasyonist finansmanından 1980'lerin başındaki borç finansmanına geçiş, üst gelir gruplarında borç varlığı birikimine yol açıyor. Yapısal olarak tahmin edilen model bu geçişin sonraki tasarruf bolluğuna belirgin katkı verdiğini gösteriyor.

Expectations-based Capital Inflow Shocks

Beklenti temelli sermaye girişi şokları

Jongrim Ha, Dohan Kim, Ayhan Kose ve Francis Warnock, sermaye girişlerinin ileriye dönük olması yüzünden çıktı üzerindeki etkisinin tanımlanmasının güç olduğu noktasından başlıyor. Profesyonel tahmincilerin beklentileriyle öngörülen hareketleri arındırıp girişlerin beklenmeyen bileşenini ayrıştıran bir şok ölçüsü geliştiriyorlar. 27 yükselen piyasa ekonomisi için yapılan tahminler, sermaye girişlerinin çıktı üzerinde kayda değer genişletici etkisi olduğunu, bunun daha güçlü yurt içi tüketim, yatırım ve gevşeyen finansman koşulları üzerinden işlediğini gösteriyor. Hisse senedi türü girişler borç türü girişlere göre daha büyük ve daha kalıcı etki üretiyor. Büyük giriş tersine dönüşleri, benzer büyüklükteki artışlardan daha belirgin etki yaratıyor.

Dynamic Investment and Product Market Rivalry: the Network Q Model

Dinamik yatırım ve ürün piyasası rekabeti, ağ Q modeli

Cecilia Bustamante ve Bruno Pellegrino, eksik rekabetçi ürün piyasalarında kurumsal yatırım için bir model kuruyor. Neoklasik Q kuramında bir firmanın piyasa değerinin yenileme maliyetine oranı yatırımı belirler; burada bu oran, her firmanın yatırımının rakiplerinin yatırımını nasıl etkilediğini gösteren bir ürün piyasası yayılma matrisine genelleştiriliyor. Model heterojen, çok ürünlü firmaları ve zengin bir talep sistemini kapsıyor, kâr marjlarını içselleştiriyor. Denge varlığı ve tekliği gösteriliyor, yatırım politikaları için analitik çözümler veriliyor. ABD'de halka açık şirketlerin tamamına uygulanan model dört sonuca varıyor: ürün piyasası rekabeti toplam yatırımın ve sermaye tahsisinin başlıca sürükleyicisi, sermaye maliyeti şokları firmalar arasında çok farklılaşan tepkiler doğurup sektör yoğunlaşmasını etkiliyor, tekel rantları firma değerinin büyüyen bir payını oluşturuyor ve birleşmelerin etkileri heterojen.

The Impact of Patient Capital

Sabırlı sermayenin etkisi

Yingxiang Li, Tong Liu ve Ting Xu, yatırımcı sabrının girişim sermayesi stratejilerini nasıl biçimlendirdiğini inceliyor. Çinli fon yöneticileriyle yürütülen rassal atamalı bir deneyde yöneticiler, fon vadesini ve projeyi elde tutma süresini fona para koyan sınırlı ortakların algılanan yatırım ufkuna göre açıkça ayarlıyor. Saha kanıtı için Çin'de yuan cinsi girişim sermayesi fonlarını sigorta şirketlerine açan 2014 tarihli reform kullanılıyor. Kimlik stratejisi, aynı genel ortakların yönettiği ve yine Çinli girişimlere yatırım yapan dolar cinsi fonlarla etkilenen yuan fonlarını karşılaştırmaya dayanıyor. Sigorta şirketlerinin girişi kısa ufuklu bireysel yatırımcıları dışlayarak ortak tabanını değiştiriyor. Etkilenen fonlar daha uzun elde tutma sürelerine ve daha erken aşama yatırımlara yöneliyor, portföy şirketlerinin çıkışları ve inovasyonu artıyor.

Unemployment Insurance in Macroeconomic Stabilization with Imperfect Expectations

Kusurlu beklentiler altında işsizlik sigortasının makroekonomik istikrardaki rolü

Bence Bardóczy ve Joao Guerreiro, işsizlik sigortası süre uzatmalarının toplam talebe ne kadar gecikmeyle geçtiğini ölçüyor. Hanelerin farklı işsizlik riski taşıdığı ve harcamanın iş kaybına verdiği tepkinin veriyle eşleştirildiği heterojen ajanlı Yeni Keynesyen bir model kuruluyor. Daha cömert işsizlik sigortası talebi büyük ölçüde ihtiyati tasarrufu gevşeterek uyarıyor, bu yüzden hanelerin gelecekteki işsizlik riskini ve fayda süresini öngörmesi gerekiyor. Yazarlar bu kanalı ölçerken belirli bir inanç oluşum modeline bağlanmak yerine doğrudan anket beklentilerini, ölçülmüş tahmin hatasını ve revizyon geçmişini kullanıyor. Tahmin edilen modelde tüketim çarpanı resesyonun başında 0,6, yani tam bilgi rasyonel beklentiler altındaki değerin yaklaşık yarısı. Politikanın doğrudan etkisi süre uzatması gerilemeye başladıktan sonra zirve yapıyor.

Is a Dollar a Dollar? How Transfer Design Shapes Household Spending

Bir dolar bir dolar mıdır, transfer tasarımı hane harcamasını nasıl biçimlendiriyor

Therese Bonomo, Krista Ruffini ve Diane Whitmore Schanzenbach, kamu transferlerinin standart modellerde önemsiz sayılan iki tasarım boyutunu sınıyor: faydanın nakit mi ayni mi ödendiği ve tek seferlik mi yinelenen mi geldiği. ABD'de pandemi döneminde çocuklu düşük gelirli ailelere yapılan dört transferdeki keskin değişimler kullanılıyor. Fayda zamanlaması ve tutarındaki değişkenlik yüksek frekanslı hane tarayıcı verisiyle eşleştirilerek harcama tepkileri uyumlaştırılmış fark-içinde-fark ve olay çalışması çerçevesinde tahmin ediliyor. Haneler benzer değerdeki nakit transferlere kıyasla ayni faydadan daha çok, kısa vadede tek seferlik transferlere kıyasla yinelenen transferlerden daha çok harcıyor. Bulgular zihinsel muhasebe ve etiketleme ile uyumlu.

The Allocative Cost of War: A View to a Kill...ing of Productivity

Savaşın tahsis maliyeti, üretkenliğin öldürülüşüne bir bakış

Marvin Amann, Yuriy Gorodnichenko ve Oleksandr Talavera, savaşın iktisadi maliyetinin yalnızca üretim faktörlerinin yok olmasından değil hayatta kalan ekonominin daha verimsiz çalışmasından da geldiğini savunuyor. Rusya'nın 2022'deki tam ölçekli Ukrayna işgali sırasında toplanan firma düzeyinde idari veriyle, kaynakların üretken firmalara ne ölçüde aktığını ölçen tahsis verimliliğinde sert bir çöküş belgeleniyor. Kimlik için Ukrayna ilçeleri arasındaki mekânsal farklılık kullanılıyor, mekanizmalar savaş yoğunluğu, ülke içi yerinden edilme, yeniden tahsis ve makroekonomik istikrarsızlık başlıkları altında inceleniyor. Karşılaştırma noktaları 2014'teki Rus saldırganlığı ve 2008 küresel finans krizi.

Politics-driven Market Access and Its Cost: Evidence from China’s Grand Canal

Siyaset güdümlü piyasa erişimi ve maliyeti, Çin'in Büyük Kanalı'ndan kanıt

Ying Bai, Xiaoyu Bian ve Ruixue Jia, ulaşım ağlarının çoğu kez iktisadi mantık kadar siyasi öncelikleri de yansıtarak başkentlerden yayıldığı gözleminden hareket ediyor. Çin'in Büyük Kanalı inceleniyor: Moğollar başkenti orta ovadan Pekin'e taşıdığında kanal da başkenti izlemiş ve bir zamanlar hizmet ettiği iktisadi merkezi devre dışı bırakmış. Sekizinci ile on dokuzuncu yüzyıllar arasında beş hanedanı kapsayan hücre-yıl paneliyle, başkente ulaşmak için en uygun güzergâhın kanalın gerçek güzergâhını öngördüğü gösteriliyor. Karşıolgusal analiz, kanalın hizmet ettiği yerlerde nüfusu yüzde 2,5 ile 6,1 arasında artırdığını, siyasi güdülü yeniden tasarımın ise yüzde 1,1 ile 2,2 arasında nüfus kaybına mal olduğunu veriyor.

Transcript: Bill McNabb, Vanguard former Chairman and CEO

Döküm, Vanguard'ın eski başkanı ve icra kurulu başkanı Bill McNabb

Barry Ritholtz'un Bill McNabb'la yaptığı söyleşinin dökümü. McNabb 1986'da yönetilen varlığı 15 milyar dolar olan Vanguard'a katılmış, 2018'de ayrıldığında rakam 5 trilyon doları aşmış, bugün yaklaşık 14 trilyon dolar. 2008-09 krizinde hisse piyasası yüzde 50 düşerken ve fon şirketi geliri yüzde 35 gerilerken işten çıkarma yapmama kararını anlatıyor. Borsa yatırım fonlarına ve danışman kanalına yönelme, hedef tarihli fonların ABD'de işyeri emeklilik planlarında varsayılan seçenek hâline gelmesi ve otomatik kayıt uygulamaları konuşuluyor. Üç aylık raporlamanın korunmasını, buna karşılık şirketlerin ileriye dönük kâr yönlendirmesi vermesinin tartışılmasını savunuyor. Kapanışta sistemdeki borçla pozisyon büyütmeden ve büyük bulut şirketlerinin tahvil ihraçlarından duyduğu endişeyi söylüyor.

PLRD: Partially Linear Regression Discontinuity Inference

Kısmi doğrusal süreksizlik regresyonu çıkarımı

Aditya Ghosh, Guido Imbens ve Stefan Wager, bir eşiği geçenlerin işlem gördüğü süreksizlik regresyonunda yaygın güven aralığı kurma yöntemlerinin uygulamada optimalin altında kaldığını savunuyor. Önerdikleri kısmi doğrusal tahminci, eşikteki sıçramayı eşiği belirleyen değişkenin düzgün fonksiyonundan ayrıştırıyor, böylece sonuç önceden seçilen polinom derecesine ve bant genişliğine bağlı kalmıyor. Yöntem, yayımlanmış on iki süreksizlik regresyonu uygulamasına kalibre edilmiş simülasyonlarda sınanıyor. Sentetik veri, orijinalinden ayırt edilemeyecek biçimde Wasserstein üretici çekişmeli ağıyla üretiliyor. Tahmin hatası karşılaştırma yöntemlerinin altında kalıyor, güven aralıkları geçerli ve dar çıkıyor. Yazarlar simülasyon kurgusunu yeni ekonometrik yöntemlerin sınanması için genel bir şablon olarak sunuyor.

Cross-Section Estimation of Long-Run Relations Using Time-Compressed Data

Zaman sıkıştırılmış veriyle uzun dönem ilişkilerin kesit tahmini

Serena Ng ve Nikolay Gospodinov, uzun dönem ilişkilerin panelin zaman boyutu ortalama ya da uzun fark alınarak sıkıştırılmasıyla kesit regresyonu olarak tahmin edilmesini inceliyor. Birim köklü, yani durağan olmayan panelde kesit varyansı zamanla açıldığından değişkenlik büyüyor. Bu nedenle kesit regresyonları, açıklayıcı değişkenler durağan, durağan olmayan ya da yüksek kalıcılıkta olsun süper tutarlı ve asimptotik normal olabiliyor. En hızlı yakınsama hızına ulaşmak, hem durağan olmayan sinyali büyüten hem regresyon gürültüsünü seyrelten bir sıkıştırma şeması gerektiriyor; ihmal edilen sabit etkiler seyreltmeyi engelliyor ama süper tutarlılık korunuyor. Güçlü ortalamaya dönüş açılmayı zayıflatıyor, sıcaklık verisi bu açıdan sorunlu çıkıyor. Üç uygulamada tüketim-gelir ve büyüme-demografi ilişkileri belirlenirken büyüme-ısınma ilişkisi kırılgan kalıyor.

The Utility of AI Tools in Auditing Adherence to Pre-Analysis Plans

Ön analiz planlarına uyumun denetiminde yapay zekâ araçlarının kullanımı

Jeffrey Clemens ve Anwita Mahajan, araştırmacının veriyi gördükten sonraki serbestlik derecelerini kısıtlayan ön analiz planlarının değerinin plana fiilen uyulmasına bağlı olduğu noktasından başlıyor. Büyük dil modellerinin bu uyumu yazarlar ve hakemler için ölçeklenebilir biçimde denetleyebileceğini öne sürüyorlar. Yöntemi kendi araştırmalarına uyguluyorlar: model önceden taahhüt edilmiş tasarım seçimlerini saptıyor, sapmaları değerlendiriyor ve ön belirlemedeki boşlukları teşhis ediyor, bu işler için gereken insan emeği azalıyor. Denetim çıktısı modelden modele değiştiği için insan yargısının rolü sürüyor. Tebliğ yapay zekâ destekli denetimde izlenecek ilkeleri tartışıyor.

Do Online Job Postings Capture Job Vacancies?

Çevrim içi iş ilanları boş işleri yakalıyor mu

Michael Dalton, Lisa Kahn ve Andreas Mueller, çevrim içi ilanların gerçek boş işleri ne ölçüde temsil ettiğini ölçüyor. ABD'de neredeyse tüm ilanları kapsayan Burning Glass verisi, temsili örnekleme dayanan resmî Boş İş ve İşgücü Devri Anketi'yle eşleştiriliyor. 2007-2022 döneminde ilan verisi ankete yakınsıyor, temsil gücü işyeri özelliklerine göre değişiyor. Yazarlar ilan verisini gözlenen özellikler üzerinden yeniden ağırlıklandırıp anketle hizalıyor ve önceki bulguların bundan nasıl etkilendiğini inceliyor. Boş işlerin çoğu iyi temsil edilen büyük işyerlerinde olduğundan beceri talebinin düzeyi ve konjonktürel hareketi düzeltmeden sonra korunuyor. Buna karşılık ilan verisi, işgücü talebinin ne kadar az sayıda işverende toplandığını ölçen işgücü piyasası yoğunlaşmasını yaklaşık üç kat yüksek gösteriyor, çünkü küçük ve orta ölçekli işyerleri çevrim içi ilan vermeye daha az yöneliyor.

Comparisons

Karşılaştırmalar

Thomas Graeber ve Benjamin Enke, kararların referans noktası, hedef, beklenti ve akran gibi karşılaştırma noktalarından kimi zaman aynı yönde kimi zaman ters yönde etkilenmesini açıklayan bir sınıflandırma kuruyor. Mutlak değerlendirme zorken insanlar karşılaştırma noktalarını ödünleşimleri çözmek için bilgi olarak kullanıyor. Buna göre kararlar, tipik saatlik ücret gibi dışsal karar girdilerine bağlı bir karşılaştırma noktası yükseldiğinde küçülüyor; tipik günlük kazanç gibi içsel karar ve sonuçlara bağlı bir nokta yükseldiğinde büyüyor. Öngörüler emek arzı, yatırım ve inanç güncelleme deneyleriyle sınanıyor ve doğrulanıyor. Karar belirsizliği deneysel olarak azaltıldığında ve karşılaştırma noktaları daha az bilgi taşıdığında etkiler zayıflıyor. Yüz aşkın deneysel ve saha çalışmasının sınıflandırılması bu ayrımı destekliyor.

Rational Inattention to Discrete Choices with Stable Priors

Kararlı ön dağılımlarla ayrık seçimlerde rasyonel dikkatsizlik

Bruno Pellegrino, seçim getirileri konusunda belirsiz olan ve bilgi edinmeyi esnek biçimde ayarlayabilen bir karar vericinin davranışının çok terimli logit biçimini aldığı Matějka ve McKay kurgusunu ele alıyor. Bu çerçevede ön bilginin seçenekler arasında farklılaşmasına izin veren çözümlerin bulunmaması açık bir sorun olarak duruyordu. Tebliğ modeli Pozitif Kararlı ve Yumuşatılmış Kararlı dağılım aileleri için analitik olarak çözüyor. Çözümde ön bilgi, seçime özgü tek bir parametre üzerinden seçim olasılıklarına giriyor. Bu parametre, riske karşı yansız bir karar vericinin beklenen faydasını kaydırıyor ya da riskten kaçınan bir karar vericinin algıladığı riski kaydırıyor biçiminde okunabiliyor. Ön bilgiyle sonradan edinilen bilgi böylece birbirinden ayrışıyor.

The Limits of Verifiability: Credibility and Flexibility in Communication

Doğrulanabilirliğin sınırları, iletişimde güvenilirlik ve esneklik

Alessandro Lizzeri, Yichuan Lou ve Jacopo Perego, tarafların tercihlerinin kısmen uyumlu olduğu ve göndericinin kanıtının ispatlayabileceğinden fazlasını bildiği bir gönderici-alıcı modelinde, kanıta bağlı iletişimle kanıta bağlı olmayan iletişimi karşılaştırıyor. Bir güvenilirlik-esneklik ödünleşimi tanımlanıyor: iddiaları kanıta bağlamak göndericinin güvenilirliğini artırıyor, ancak kanıt özel bilgiyi tam yansıtmadığında iletişimin esnekliğini kısıtlıyor. Tercihler yeterince uyumluyken tam kanıt açıklaması ne dengede sürdürülebiliyor ne de etkin oluyor. Doğrulanabilirlik, tercihler yeterince uyumsuzken iletişimi kolaylaştırıyor, yeterince uyumluyken zorlaştırıyor. İki kanal birlikte varken kanıta bağlı olmayan iletişim, yanıltıcı olduğunda kanıtı bağlamlandırabiliyor.

A Case Study on Emergent Cheating and Whistleblowing in Autonomous Research Swarms

Özerk araştırma topluluklarında kendiliğinden ortaya çıkan hile ve ihbar üzerine bir vaka incelemesi

Davide Paglieri ve arkadaşları, biçimsel matematik önermelerini kanıtlamakla görevlendirilen 100 özerk dil modeli ajanından oluşan bir topluluğu inceliyor. Tek bir ajanın değerlendirme sisteminde bulduğu açık, önce ortak bilgi kütüphanesi sonra ajanlar arası mesajlar yoluyla topluluğa yayılıyor ve rekabet baskısı altında bir grup ajan bu açığı benimsiyor. Ayrı bir grup ise sahte kanıtları denetleme, yayın ve özel kanallardan uyarı verme, boykot düzenleme, biçimsel şikâyet iletme ve doğrulama yaması önerme davranışları geliştiriyor. Tebliğ sorunu Elinor Ostrom'un ortak kaynakların yönetişimi çerçevesine oturtuyor ve kademeli yaptırım ile ortak karar kuralları gibi kurumsal mekanizmalar öneriyor.

Does AI Assistance Enhance or Erode Expertise? Evidence from a Three-Month Field Experiment in Patent Drafting

Yapay zekâ yardımı uzmanlığı güçlendiriyor mu aşındırıyor mu, patent yazımında üç aylık bir saha deneyinden kanıt

David Autor ve arkadaşları, ABD'de on bir fikrî mülkiyet hukuk bürosunda çalışan 133 patent avukatına özel bir yapay zekâ taslak asistanı erişimi vererek önceden kayıtlı, üç aylık rassal kontrollü bir saha deneyi yürütüyor. Hem araç kullanılırken performans hem üç ay sonra araçsız mesleki yargı ölçülüyor, bütün işler avukatın hangi gruptan olduğunu bilmeyen hakem avukatlarca puanlanıyor. Kıyas görevlerinde iş kalitesi onuncu günde 0,34, doksanıncı günde 0,38 standart sapma artıyor, kazanç kıdemsiz avukatlarda daha büyük. Üç ay sonra araçsız yapılan başvuru düzeltme görevinde işlem grubu 0,32 standart sapma önde, fark tümüyle kıdemli avukatlardan geliyor. Kıdemsizlerde ortalama fark yok, puanlar iki uca ayrışıyor.

Why Most Multi-Agent Systems Fail Even When Evaluation Passes

Değerlendirme geçse bile çok ajanlı sistemlerin çoğu neden başarısız oluyor

Benjamin Nweke, zincirlenmiş yapay zekâ ajanlarından oluşan üretim sistemlerinde sessiz başarısızlığı ele alıyor. Örnek, üç düğümlü bir destek talebi ayrıştırma hattı: fatura servisi doğru biçimde ama boş bir yanıt döndürünce sondaki düğüm bunu fatura geçmişi yok diye yorumluyor ve yanlış bir iade yanıtı gönderiyor, hiçbir aşama çökmediği için değerlendirme testleri geçiyor. Yazar yalnızca son metni notlandırmanın ara durumları görünmez kıldığını savunuyor ve düğümler arasına yerleştirilen 1 milyar parametreli yerel bir modelin devir teslimi makul mü diye sınadığı bir bekçi mimarisi öneriyor. Pydantic şeması, notlandırma işlevi ve engelleme istisnasıyla çalışan Python kodu veriliyor.

Has the A.I. Job Apocalypse Been Postponed?

Yapay zekâ iş kıyameti ertelendi mi

John Cassidy, yapay zekânın ABD işgücü piyasasında beklenen yıkımı yaratıp yaratmadığını resmî istatistikler ve anketlerle sınıyor. Ağustos'ta 162 bin istihdam yaratılmış, işsizlik yüzde 4,1'de. Aylık ortalama işten çıkarma ve ayrılma sayısı yaklaşık 1,7 milyon, bu 2010-2019 ortalamasıyla aynı düzeyde. Yeni mezun işsizliği Haziran 2022'den Haziran 2026'ya yüzde 4,2'den yüzde 5,7'ye çıkmış, Cassidy bunu uzaktan çalışmanın yaygınlaşması gibi başka etkenlere bağlayan araştırmaları aktarıyor. McKinsey anketinde yapay zekâ ajanı kullanan büyük şirket oranı yüzde 27'den yüzde 40'a çıkarken, yapay zekâ kaynaklı işten çıkarma bekleyen kurumların oranı yüzde 32 iken bunu fiilen yaşayanlar yüzde 14'te kalmış. Emeğin millî gelirden aldığı pay son çeyrek yüzyılda yüzde 60'ın üzerinden yüzde 52,8'e inmiş.

The ‘Switzerland’ of AI: Saudi Arabia’s big AI bet

Yapay zekânın İsviçre'si, Suudi Arabistan'ın büyük yapay zekâ bahsi

Matthew Martin'in, Suudi kamu yatırım fonuna bağlı yapay zekâ şirketi HUMAIN'in icra kurulu başkanı Tareq Amin'le söyleşisinin düzenlenmiş dökümü. Amin finansman yapısında yüzde 30 ortak sermayesi ve yüzde 70 üçüncü taraf finansmanı hedeflediklerini, henüz oraya varmadıklarını söylüyor. Veri merkezi inşa maliyetini megavat başına 11-12 milyon dolar olarak veriyor, ilan edilen 3 gigavatlık hedef bu maliyetle 30 milyar doları aşan bir sermaye ihtiyacına işaret ediyor. Elon Musk'ın xAI şirketine yapılan 3 milyar dolarlık yatırıma, Blackstone'un taahhüt ettiği 3 milyar dolara ve Arapça model Allam'ın eğitiminde kullanılan yaklaşık 4.000 grafik işlem birimine değiniyor. Açık ağırlıklı modeller üzerinden bir pazar yeri kurma stratejisini anlatıyor.

dealignai/GLM-5.3-CYBERSECURITY-FP8

GLM-5.3 tabanlı, saldırı güvenliği alanında istek reddetme davranışı azaltılmış bir model sürümü. JANGQ-AI/GLM-5.3-FP8 üzerine kurulu, o da zai-org/GLM-5.3'ü sıkıştırarak sayı hassasiyetini düşürüyor. Hopper mimarisi tensör çekirdeklerinde yerel FP8 ile çalışıyor. Model kartı, saldırı güvenliği dışındaki zarar kategorilerinde uyum davranışının korunduğunu belirtiyor ve iki ölçüm veriyor: çok alanlı bilgi sınavı MMLU'da yüzde 86,65, zararlı istek kıyaslaması HarmBench-320'de yüzde 81,7. Toplam parametre sayısı 753 milyar, model son bir ayda 18.602 indirme almış. Lisans MIT.

VoiceStudio

Tümüyle yerel çalışan açık kaynak ses araç takımı. Ses klonlama, ses tasarımı, video dublajı, dikte, deşifre ve sesli kitap üretimi işlevlerini bir arada topluyor ve kendisini ElevenLabs'e yerel bir alternatif olarak tanımlıyor. Depo 16 metinden sese ve 11 konuşma tanıma motorunu tek arayüzde birleştiriyor, 646 dil kataloğu sunuyor, arka uç Python. Belgeler asgari 8 gigabayt bellek, 10 gigabayt boş disk ve grafik işlemci kullanımında 4 gigabayt görüntü belleği istiyor. Ses klonlama 3 saniyelik referans kayıtla çalışıyor, 5-15 saniye daha iyi sonuç veriyor. Depo AGPL-3.0 lisanslı.

‘Mistrust’ of Palantir may affect NHS research, says health minister

Sağlık bakanına göre Palantir'e duyulan güvensizlik ulusal sağlık araştırmalarını etkileyebilir

Robert Booth, Birleşik Krallık sağlık yenilik bakanı James Frith'in, Palantir'e duyulan güvensizliğin hastaların verilerini paylaşma isteğini azaltabileceği uyarısını aktarıyor. Mayıs ortasıyla Temmuz ortası arasında 60 bin hasta daha ulusal veri reddi mekanizmasını kullandı. Hükümet, şirketin ulusal sağlık hizmetinin birleşik veri platformunu işleten 330 milyon sterlinlik yedi yıllık sözleşmesini kesme maddesiyle sona erdirip erdirmeyeceğine karar veriyor; hekimler ve hasta grupları şirketin İsrail ordusuyla ve ABD göçmen idaresiyle çalışmasını gerekçe gösteriyor. Palantir teknolojisinin platformu kullanan kuruluşlarda 110 bin ek ameliyat sağladığını ve uzun yatışlı hastalarda taburcu gecikmesini yüzde 15 azalttığını bildiriyor. Ulusal sağlık idaresi benzer rakamları yayımlasa da neden-sonuç ilişkisi kurulamayacağını belirtiyor.

Continental divide

Kıtayı bölen hat

Shawn Miller, Pan-Amerikan Karayolu'nun tarihini Brezilyalı subay Leônidas Borges de Oliveira'nın 1928'de Rio'dan başlayıp 1938'de Washington'da biten 17.769 millik sürüşü üzerinden anlatıyor. 1923'te ortaya atılan Dostluk Karayolu fikrinin kardeşlik söylemiyle doğduğunu, ama yolun ulaştığı her sınırda geçişi kolaylaştırmak yerine sertleştirdiğini savunuyor: ABD'de göçmen girişini yüzde 80 azaltan 1924 tarihli Johnson-Reed Yasası, Panama'nın 1926'daki yasağı, Meksika kökenlilerin 1929'dan itibaren sınır dışı edilmesi. Panama ile Kolombiya arasındaki Darién Gap'te 1980'den bu yana bir mil bile yol yapılmadı, Panama burayı göçmen bariyeri olarak koruyor. Buna karşılık Güney Amerika 2010'dan itibaren dokuz ülkeyi kapsayan geniş bir serbest dolaşım bölgesi kurdu.

How the Government Wastes Our Time

Devlet zamanımızı nasıl harcıyor

Adam Harris'in Annie Lowrey'yle yaptığı söyleşinin dökümü. Lowrey yeni kitabı The Time Tax'ta işlediği zaman vergisi kavramını anlatıyor: vatandaşın hakkına ulaşmak için katlandığı evrak, gecikme ve bezdirme yükü. Bu idari yükün ABD'de düşük gelirliler ve göçmenler için ağırlaştığını savunuyor, konut kredisi faiz indirimi gibi yüksek gelirlilere giden desteklerin ise sorgusuz verildiğini söylüyor. Hanelerin onda dokuzu standart indirimi kullandığı ve vergi idaresi çoğu hanenin vergisini kendi doldurabileceği hâlde ortalama bir Amerikalı 1040 formuna yılda 12 saat, vergi hazırlama hizmetine yaklaşık 300 dolar harcıyor. Lowrey karşı örnek olarak Estonya'nın 1991'de sıfırdan kurduğu dijital devlet sistemini veriyor.

The Art of American Sophistication

Amerikan inceliğinin sanatı

Adam Gopnik, Ross Posnock'un Princeton'dan çıkan American Sophistication kitabı üzerinden Amerikan inceliğinin ne olduğunu tartışıyor. Kitabın örneklerinin taşradan ve yoksulluktan gelen figürler olduğunu vurguluyor: Omahalı Fred Astaire, Peru-Indiana doğumlu Cole Porter, terzi çırağı Archibald Leach yani Cary Grant, Duke Ellington. İncelik burada ayrıcalığın değil ayrıcalık yokluğunun ürünü olarak sunuluyor. Gopnik kitabın iki ayrı şeyi tek sözcükle karşıladığını söylüyor: zahmetsiz zarafet ve Edmund Wilson tipi geniş bilgi, Leonard Bernstein ikisini birleştiren örnek. Kitabın 1950'leri zirve saydığını aktarıyor, kadın figürlerin eksikliğini not ediyor ve Amerikan katkısını Castiglione'nin sprezzatura kavramından ayıran şeyin dışa dönük çekicilik olduğunu ileri sürüyor.

Grandmaster Flash’s Remix of Hip-Hop History

Grandmaster Flash'in hip-hop tarihini yeniden kurgulaması

Vinson Cunningham, Joseph Saddler'ın yani Grandmaster Flash'in Scoop Jackson'la yazdığı Birth of a Culture kitabını inceliyor. Flash'in 1970'te Curtis Mayfield'ın Move On Up parçasındaki iki dakikayı aşan davul arasını fark etmesiyle başlayan takıntısı, plakları elle geri çevirip krayonla işaretleyerek arayı sonsuza uzatan Quik Mix Theory'ye dönüşüyor. Cunningham hip-hop'ın doğuşunu tek bir dahiye değil Kool Herc'e, Afrika Bambaataa'ya, 11 Ağustos 1973'teki 1520 Sedgwick Avenue partisine, sokak lambasından çekilen elektriğe ve bankaların 1975'te kent borcunu finanse etmeyi bırakmasıyla boşalan Bronx'a bağlıyor. Flash'in örnekleme tekniğinde kredi alamamaktan yakındığını aktarıyor.

Is it morally wrong to not take care of yourself?

Kendine bakmamak ahlaken yanlış mı

Laura Soter ve Fan Yang, insanın kendine karşı ahlaki yükümlülüğü olup olmadığı tartışmasını felsefeyle deneysel psikoloji arasında kuruyor. Ahlakın yalnızca kişilerarası çıkar çatışmalarını düzenlediğini savunan yaklaşımlar, Kant'ın kendine saygı ödevi ve Konfüçyüs'ün kendini yetiştirme fikriyle karşı karşıya getiriliyor. ABD'de 18 ile 70'li yaşlar arasındaki yetişkinlerle yapılan çalışmalarda katılımcıların yüzde 85'inden fazlası kendine karşı yükümlülüğü olduğunu söylemiş. Katılımcılar kendine zarar vermemeyi yükümlülük, çay içmeyi ya da roman okumayı tercih saymış; kimseyi etkilemeyen yalıtılmış bir kişi senaryosunda da kendine bakmamayı yanlış bulmuş. Yargıyı belirleyen etken zararlılık çıkmış.

Traces of nearly four million coins reveal how Rome achieved economic integration

Yaklaşık dört milyon sikkenin izi Roma'nın iktisadi bütünleşmeyi nasıl sağladığını gösteriyor

Eduardo Amaral Haddad ve Inácio Fernandes Araújo, Roma Cumhuriyeti döneminde Akdeniz havzasındaki parasal dolaşımı mekânsal iktisat araçlarıyla yeniden kuruyor. İki yüzyıllık kazılardan derlenen yaklaşık dört milyon sikkenin kaydı, Roma Cumhuriyeti sikke defineleri veri tabanı, Stanford'un ORBIS ulaşım platformu ve coğrafi bilgi sistemleriyle birleştiriliyor. 24.646 define düzenlenip 5.167 basım-bulunuş yeri çifti eşleştirilerek ticaret ağları çıkarılıyor. Sikkeler başlıca ticaret güzergâhları boyunca kümeleniyor ve mesafenin dolaşım üzerindeki caydırıcı etkisi zaman içinde zayıflıyor. Yazarlar Roma'nın toprak bütünlüğünü askerî fetihten çok iktisadi bütünleşmeye bağlıyor.

Nature may have a preferred tempo

Doğanın tercih ettiği bir tempo olabilir

Northwestern Üniversitesi'nden biyofizikçi Guy Amichay'ın PLOS Biology'de yayımlanan çalışması, hayvan iletişim sinyallerinin dar bir tempo aralığında toplandığını öne sürüyor. Tayland mangrovlarında eşzamanlı yanıp sönen ateşböcekleriyle yakındaki cırcır böceklerinin neredeyse aynı tempoda, yaklaşık 2,4 hertz ile sinyal verdiği fark edilmiş. Ekip xeno-canto ses arşivinden 124 kaydı tarayarak düzenli ritmi olan 50 tür belirlemiş ve bunların da 0,5 ile 4 hertz arasında kümelendiğini bulmuş. Açıklama için sinyali alan sinir sistemlerine bakılmış: nöronların birkaç yüz milisaniyelik yanıt penceresi belirli tempolara duyarlılık yaratıyor olabilir. Popüler Batı müziğinin ortalaması dakikada 120 vuruş, yani 2 hertz.

How ‘cornflakes’ can help decode ancient writing

Mısır gevreği denen parçalar eski yazıyı çözmeye nasıl yardım ediyor

Michigan Üniversitesi'nin Ann Arbor'daki Papirüs Koruma Yaz Semineri, papirologların mısır gevreği dediği küçük papirüs parçalarının da bütün belgeler kadar özen istediğini gösteriyor. Dokuz uluslararası araştırmacı iki haftada 150'den fazla papirüs onardı, çoğunun daha önce papirüs deneyimi yoktu. Üniversitenin koleksiyonu Batı Yarımküre'nin en büyüğü ve mektuplar, okul alıştırmaları ile satış sözleşmeleri içeriyor, MÖ 1000 ile MS 1000 arasına uzanıyor. Katılımcılardan biri Atinalı hatip Aeschines'in MÖ 330'da verdiği Ctesiphon'a Karşı söylevinin bir kopyasının parçası üzerinde çalıştı, bir diğeri Michigan'daki bir parçayı Milano'daki koleksiyonundaki parçayla eşleştirdi.