Sayı No. 040Pazartesi · 4 Mayıs 2026Derleme Baskı · Dijital
Günün Bülteni
Yedi haber, yedi ayrı uyarı.
Açılış Notu
Hürmüz Boğazı'nın kapanışı sekizinci haftasını dolduruyor. BAE Fuceyra açıklarında bir petrol tankerine bilinmeyen bir mühimmat isabet etti, Birleşik Krallık deniz örgütü bölgedeki gemilere dikkatli seyir çağrısı yaptı. Wall Street Journal küresel ekonomide enerji şokunun beklenenden hafif geçmesini rezerv havuzlarına ve önceki şoklardan kalan kurumsal hafızaya bağladı, ancak Brent fiyatı kapanış öncesinin yüzde 50 üzerinde seyrediyor. ABD'de Trump yönetimi Biden döneminin Federal Konut İdaresi sübvansiyonunu sıkılaştırdığı için Mart'ta haciz başvuruları yıllık yüzde 28 arttı. BofA Global Research yeni raporunda büyük teknoloji şirketlerinin yapay zeka altyapısı harcamasının 2027'de bir trilyon doları aşacağını öngördü. Guardian'da yüz tanıma sistemleriyle hatalı suçlanan İngiliz alışveriş müşterilerinin sivil hak mücadelesi anlatıldı. Princeton'dan Tom Griffiths yapay zeka çağında insan zekasının neden hâlâ özel kaldığını boy ölçüsü metaforuyla açıkladı, Stanford ekibinden Furuta ve Bromley iklim eylemsizliğinin teknoloji-merkezli üç mitini Behavioral Scientist'te tek tek çürüttü. Reports kartında dünya yoksulluğunun 1990-2015 düşüşü, AlphaFold'un yapısal biyolojiye etkisi ve YZ-araştırma geri besleme döngülerinin patlayıcı büyüme koşulları yer alıyor.
Fuceyra açıklarında bir petrol tankerine mühimmat isabet etti.
145 km
Fuceyra'nın kuzeyinde isabet noktasının kıyıdan uzaklığı.
UKMTO uyarısı
Bölgedeki gemilere dikkatli seyir, mürettebat güvende, soruşturma yürütülüyor.
CENTCOM bildirimi
Abluka 49 İran gemisini farklı rotalara yönlendirdi, deniz lojistiği akışı bozuldu.
Özgürlük Projesi
ABD ordusu Pazartesi sabahından itibaren tarafsız gemilere geçiş desteği verecek.
İngiltere Deniz Ticaret Örgütü (UKMTO) Pazar akşamı, BAE'nin Fuceyra kentinin yaklaşık 145 kilometre kuzeyinde bir petrol tankerine bilinmeyen bir mühimmatın isabet ettiğini duyurdu. Mürettebatın güvende olduğu açıklamasına soruşturma yürütüldüğü notu da eklendi, bölgedeki gemilere dikkatli seyir ve şüpheli faaliyet bildirimi çağrısı yapıldı. Olay, Hürmüz Boğazı ablukasının sekizinci haftasında ABD'nin "Özgürlük Projesi" altında tarafsız gemilere geçiş desteği vermeye hazırlandığı saatlerde geldi.
Aynı gün CENTCOM ablukanın 49 İran gemisini farklı rotalara yönlendirdiğini, OPEC+ üyesi yedi ülkenin üretim artışı kararı aldığını duyurdu. Kara askeri çatışma değil deniz lojistiği üzerindeki nokta saldırı hattı genişliyor, sigorta primleri ve tanker rota tercihleri yeniden hesaplanıyor.
Rezerv havuzları, enerji şokunun ilk dalgasını emdi.
13 mn
Hürmüz kapanışıyla küresel arzdan çekilen günlük varil sayısı.
+%50
Brent petrolün kapanış öncesi seviyesinden bu yana yükselişi.
4 gün
Filipinler'in resmen geçtiği yeni iş haftası uzunluğu.
2026
Pakistan'da elektrik kesintilerinin başladığı yıl.
Wall Street Journal'dan Jason Douglas, Hürmüz Boğazı'nın kapanışıyla küresel arzdan günde yaklaşık 13 milyon varil petrol çekildiğini, Brent fiyatının kapanış öncesi seviyenin yüzde 50 üzerinde seyretmesine rağmen küresel ekonominin 1970'lerden bu yana yaşanan en derin enerji şokuna beklenenden dirençli kaldığını yazdı. Pakistan'da elektrik kesintileri başladı, Filipinler haftada dört iş günü uygulamasına geçti, Slovenya ve Bangladeş yakıtı karneye bağladı ancak zengin ülkeler önceki şoklardan kalan stratejik petrol rezervlerini devreye sokarak akaryakıt darlığını şimdilik perdeledi.
Kapalı kalış uzadıkça resesyon olasılığı her geçen gün yükseliyor, mesele rezerv havuzlarının ne kadar dayanacağıyla daralıyor. Gelişmekte olan piyasalar için tampon süre yakıt karne kararlarına ve doğrudan-dolaylı sübvansiyon manevrasına bağlı kalmaya devam ediyor.
Pandeminin kısmi talep sübvansiyonu, hacze yön verdi.
Ekim 2025 sıkılaştırması. Trump yönetimi FHA "kısmi talep" sübvansiyonunu sınırlandırdı, ev sahibi her iki yılda yalnız bir başvuru yapabilecek.
Üç ay düzenli ödeme şartı. Üst üste üç ay ödeme yapmayan başvuruya artık girmiyor, eşik baştan eleyici işliyor.
Mart'ta yıllık %28 artış. Reverse Engineering Finance verisine göre haciz başvuruları henüz 2019 seviyesinin altında ama mesafe hızla kapanıyor.
250.000 ev sahibi öngörüsü. John Comiskey önümüzdeki 12-18 ayda gönüllü satış, haciz veya kısa satış yoluyla ev sahiplerinin yarısının evini kaybedeceğini hesaplıyor.
ABD'de Federal Konut İdaresi (FHA) ipoteklerinde gecikmeye düşen ev sahiplerine pandemiden bu yana sınırsız tekrar verilen "kısmi talep" sübvansiyonu Trump yönetimi tarafından geçen Ekim'de sıkılaştırıldı. Yeni kurala göre ev sahibi her iki yılda yalnız bir defa kısmi talep alabilecek, üst üste üç ay düzenli ödeme yapmayan başvuru yapamayacak. İlk sonuç Mart verisinde göründü. ABD'de haciz başvuruları yıllık bazda yüzde 28 yükseldi, henüz 2019 seviyesinin altında ama bu mesafe hızla kapanıyor. Reverse Engineering Finance kurucusu John Comiskey, ciddi gecikmeli FHA borçlularının yarısının yeni eşiği geçemeyeceğini ve önümüzdeki 12-18 ayda yaklaşık 250 bin ev sahibinin gönüllü satış, haciz veya kısa satış yoluyla evini kaybedeceğini öngörüyor. Konut fiyatlarının hâlâ yükseldiği bölgelerde "kazara biriken sermaye" zarara karşı yastık sağlasa da Lee County, Florida gibi zayıf piyasalarda 394 bin dolara alınan bir evin haciz sonrası 270 bin dolara satışa çıkması mahalle değerlerini aşağı çekiyor.
Bulut altyapı harcaması trilyon dolar bandına yaklaşıyor.
$1T
BofA'nın 2027 yıl sonu için öngördüğü birleşik bulut sermaye harcaması.
Microsoft, Amazon, Alphabet ve Meta'nın birleşik yıllık sermaye harcaması, BofA Global Research tahmini.
Microsoft
$190 mlr
2026 sermaye harcaması rehberi.
Amazon
$200 mlr
AWS yıllık büyüme %28, üç yılın en hızlısı.
Alphabet
$185 mlr
Arama segmenti YZ entegre sorgularla %19 büyüdü.
Meta
$135 mlr
YZ altyapısı odaklı yukarı revize edilmiş plan.
BofA Global Research'ün yeni sektör raporu, büyük ABD teknoloji şirketlerinin yapay zeka altyapısı için yaptığı sermaye harcamalarının 2026'da 800 milyar doları aşacağını ve 2027'de bir trilyon dolar eşiğini geçeceğini öngördü. Birleşik harcama 2025'e göre yıllık yüzde 67 artıyor, itici güç ise birinci çeyrek kazanç raporlarındaki yapay zeka gelir hızlanması. Microsoft yıllıklandırılmış yapay zeka satış oranını 37 milyar doların üzerine çıkararak yüzde 123 büyüdü, Alphabet'in arama segmenti yapay zeka entegre sorgularla yüzde 19 büyüdü, Amazon Web Services üç yılın en hızlı büyümesi olan yüzde 28'e ulaştı.
Donanım maliyetlerindeki yükseliş tedarikçi tarafına geçiyor. Microsoft tek başına 25 milyar dolarlık ek harcamasını yüksek bileşen fiyatlarına bağlıyor, üst düzey bilgi işlem donanımında arz kısıtlamalarının 2026 boyunca süreceği belirtiliyor. Wafer, bellek ve substrat maliyetleri yükseliyor, bu maliyetler doğrudan müşterilere aktarılıyor.
Yüz tanıma sistemi, alışverişi hak ihlali olasılığına çevirdi.
Sayı küçük olabilir, ancak hak ihlalinin kendisi sayıdan değil koruma boşluğundan üreyen bir sorun.
%99,98
Facewatch'ın iddia ettiği doğruluk, hatalı tespit yine de çıkıyor.
Ian Clayton · 67
"Suçluymuş gibi davranıldı, sonra 100 sterlin kupon önerildi, koşul olayı gizli tutmaktı."
Warren Rajah · veri stratejisti
"Sorgu sorulmadan dışarı atılmak sivil hakların doğrudan çiğnenmesi demektir."
Jennie Sanders · 48
"Bilgi Komisyonu Ofisi'ne yazdım, yedi aydır cevap yok. Mağdurun sesi kayboluyor."
Guardian'dan Jessica Murray, İngiltere'de B&M, Home Bargains, Sports Direct, Farm Foods ve Spar gibi zincirlerin kullandığı Facewatch yüz tanıma sistemiyle yanlışlıkla "bilinen suçlu" olarak işaretlenen alışveriş müşterilerinin yaşadıklarını derledi. Şirketin kendi açıklamasına göre sistem yüzde 99,98 doğruluk iddia ediyor ve geçen ay perakendecilere 50.288 alarm gönderildi, ancak hatalı tespit edilen müşteriler dükkândan zorla çıkarılıyor, şikayet kanalı bulamıyor, vatandaş hakkı koruması olmadan kendini savunmak zorunda kalıyor. Chester'da emekli iş güvenliği uzmanı Ian Clayton bir önceki ziyareti için yanlış teşhise kuruluştan 100 sterlin kupon önerisi aldı, koşul "olayı gizli tutma" olunca teklifi reddetti.
Veri stratejisti Warren Rajah, koyu ten ve etnik azınlık bireylerinin yüz tanımada daha sık hata aldığını hatırlatarak meselenin sivil hak boyutuna dikkat çekti. Bilgi Komisyonu Ofisi yedi aydır şikayet eden Jennie Sanders'a dönmedi, biyometrik komiserler ulusal gözetimin teknolojinin yayılma hızının çok gerisinde kaldığı uyarısını yaptı.
Boy bir ölçektir, zeka değil. Kuşların yön bulması, karıncaların işbirliği ve örümceklerin avlanma stratejisi her tür için farklı çevreden şekillenmiş ayrı zekalardır.
Tom Griffiths · The GuardianAkademi · 06
Princeton bilgi teknolojisi profesörü Tom Griffiths, Guardian'da yapay zeka çağında insan zekasının yerini tartışırken zekayı tek bir ölçek üzerinde "boy" gibi düşünme alışkanlığını sorguluyor. İnsan zekası kısa ömür, sınırlı beyin kapasitesi ve "ağız sesleri" üzerinden iletişim sınırlamalarına verilmiş bir yanıttır. Sınırlı veriden öğrenmedeki esneklik, dikkati seçici kullanma yeteneği ve dil/yazı/öğretme/bilim gibi araçlar bu kısıtlardan doğmuştur. Yapay zeka sistemleri sınırlı ömrü, beyin kapasitesi ve iletişim engeli olmadığı için farklı çözümler buluyor. Örneğin GPT-4 saymada 29 harfi 30 harften daha sık yanlış sayıyor, 685 ile 791 arasında 785'e en yakın değeri her zaman seçemiyor, çünkü modeller sayıları "dize" ve "miktar" arasında bulanıklaştırıyor. Griffiths'in kapanışı net. Süperinsan yapay zeka söylemi tek-eksenli zeka kabulü üzerine kurulu, oysa makine ve insan zihinleri farklı kısıtlardan doğdukça farklı kalacak, rakip yerine yoldaş olarak öğrenmek mümkün.
Sorunun kötüleşmesi otomatik tepki üretmiyor, doğru politika kendiliğinden uygulanmıyor, ölçeklenen reform geri tepme çağırıyor.
Stanford araştırmacıları Jared Furuta ve Patricia Bromley, Behavioral Scientist'te iklim eylemsizliğinin teknoloji-merkezli üç mitini tek tek çürüttüler. Birinci mit, çevre sorunları kötüleştikçe tepkinin doğal biçimde örgütleneceği varsayımı. Oysa Londra sisi 19. yüzyıldan 1956 Temiz Hava Yasası'na kadar bir asırdan fazla normalize edildi, çağdaş gelişmekte olan ülkelerde çevre dernekleri en kirli yerlerde değil küresel ağa en bağlı bölgelerde doğuyor.
İkinci mit, doğru teknoloji ve politikanın otomatik biçimde yerden uygulanacağı varsayımı. Paris Anlaşması'nı imzalayan ülkelerin çoğu 2025 güncellenmiş katkı planlarını sunmadı, indüksiyon ocaklar onlarca yıldır verimli olmasına rağmen "profesyonel mutfak gaz ocak" normu nedeniyle yayılmıyor. Üçüncü mit, çözümün ölçeklenince güçleneceği savı. Avrupa'da 2023-24 çiftçi protestoları AB Yeşil Mutabakatı'nı geriletti, Fransa'da Sarı Yelekliler ve Kanada'da karbon vergisinin kısmen kaldırılması büyük reformların doğal tepki çağırdığını gösterdi.
Ortak ders şu. İklim çözümleri yerel kimlik, çıkar ve normlarla iç içe, paydaşları tasarımın başında masaya almak ve uygulama göstergelerini politika tasarımı kadar takip etmek gerekiyor.
Aşırı yoksulluk içindeki dünya nüfus oranı 1990'da yüzde 36 iken 2015'te yüzde 9'a düştü, küresel düşüşün yüzde 75'ini oluşturan beş ülkenin panel verisinde araştırmacılar bu inişin ağırlıkla aynı doğum kuşağı içinde gerçekleştiğini gösterdi. Yoksulluktan çıkış uzun vadeli kapan yerine "kaygan yamaç" gibi işliyor, kuşak içinde belirgin bir giriş-çıkış akışkanlığı var. Sektörel geçiş, göç, meslek değişimi ve kadın işgücüne katılımı pek çok haneye yardım etse de örneklerin çoğunda yoksulluğu terk eden hane bu üç değişken yaşanmadan geçişi tamamladı.
Hill ve Stein, AlphaFold2'nin Temmuz 2021'de yüz binlerce yapay zeka tahminli protein yapısını araştırmacılara açmasından sonra yapısal biyoloji alanını izledi. Deneysel yapı çözüm hızı neredeyse hiç değişmedi, araştırmacılar tahminleri deneyi tamamlayıcı olarak kullandı, ancak AlphaFold öncesi yapı bilgisi olmayan proteinler üzerine temel araştırma çıktısı yapı bilgisi olanlara göre yüzde 15-40 arttı. Araştırma yönü daha az çalışılmış proteinlere kayıyor, ne var ki uygulamalı erken aşama ilaç geliştirme tarafında bu kayma henüz gözlenmiyor.
Korinek ve ortakları, yapay zeka laboratuvarlarının kendi araştırmalarını yapay zekayla hızlandırması durumunda doğan geri besleme döngülerini yarı-içsel büyüme modeliyle inceledi. Çalışma, hangi ağ koşulları altında bu döngünün patlayıcı zeka büyümesi üretebileceğini, hangi koşullarda ise frenlerin tutacağını taramaya çalışıyor. Tartışma yapay zeka politikası tasarımına araştırma otomasyonunun makro etkilerine dair somut bir çerçeve sunuyor.